3 bin yıldan daha önce, Antik Mısır'daki tıbbi yazılarda
bir çiçek çare olarak görünmeye başladı.
Akdeniz boyunca Antik Girit Uygarlığı
aynı bitkiyi sertliği için kullanmanın yollarını muhtemelen buldular.
Her iki antik medeniyet de bir şeyden haberdardı -
mevzubahis, haşhaş özünden çıkarılan afyon,
bu bitki haz almaya yol açıyor hem de ağrıyı azaltıyor.
Afyon o zamandan beri kullanılıyor olsa da,
kimyasal bileşiklerinden biri olan morfin,
19. yüzyıla dek tespit edilmedi ve tıbbi kullanım için ayrılmadı.
Morfin, kodein ve diğer içerikler
doğrudan opiyatlar denen haşhaştan elde ediliyor.
20. yüzyılda ilaç şirketleri bu opiyatlara benzer olan
çok sayıda sentetik içerikler ürettiler,
bunlara eroin, hidrokodon, oksikodon ve fentanil de dahildi.
Sentetik olsun ya da afyondan elde edilsin,
bu bileşikler kitlesel olarak opioidler diye bilinirler.
Sentetik, doğal, yasal ya da yasa dışı olan opioid ilaçlar
çok etkili ağrı kesicilerdir fakat çok bağımlılık da yaparlar.
1980'lerde ve 1990'larda ilaç şirketleri,
opiyat ağrı kesicileri hırçın bir şekilde pazarlamaya başladılar,
o sırada bunların bağımlılık yaratma potansiyellerini
hem tıp camiasına hem de topluma etkin şekilde önemsiz gibi gösterdiler.
Opioid ağrı kesici reçetelerinin sayısı birdenbire yükseldi,
böylece opiyat bağımlılık vakaları da yükselerek
bugün de devam eden krizin başlangıcı oldu.
Opiyatların neden çok bağımlılık yaptığı şöyle anlaşılabilir:
İlk dozdan itibaren tekrar eden kullanımlardan,
uzun süre boyunca kullanımı bırakmaya kadar
bu maddelerin insan vücudunu nasıl etkilediğini takip etmede yardımcı oluyor.
Bu maddelerin her birinin kimyası birbirinden çok az farklı
fakat beyindeki opioid reseptörlerine bağlanarak
vücudun opioid sistemini etkilerler.
Vücuttaki endorfin hormonları bu reseptörlere bağlanarak
ağrı sinyallerini azaltırlar
ve opioid ilaçlar çok daha güçlü ve daha uzun süre bağlanırlar.
Yani, opioid maddeler, endorfinlere nazaran
çok daha fazla şiddetli acıyı kontrol edebilirler.
Ayrıca opioid reseptörleri,
ruh hâlinden normal vücut işleyişine kadar her şeyi etkilerler.
Bu işleyişlerle de opioidlerin bağlanma güçleri ve dayanıklıkları,
onların etkilerinin, vücudun doğal sinyal moleküllerinin etkilerine nazaran
daha bariz ve yaygın olduğunu ifade eder.
Bir ilaç opioid reseptörlerine bağlandığında
dopamin salgılamasını tetikler,
ki bu hormon haz hissine bağlıdır
ve belki de yüksek opioid ile karakterize olan
aşırı mutluluk hissinden sorumludur.
Aynı zamanda opioidler noradrenalin salgılanmasını da baskılarlar;
bu hormon da uyanıklığı, nefes almayı, sindirimi ve kan basıncını etkiler.
Bir terapötik doz, kabızlık gibi yan etkilere yol açarak
noradrenalini yeterince düşürür.
Daha yüksek dozlarda, opioidler kalp ve nefes hızını
tehlikeli seviyelere kadar düşürebilir,
ki bu bilinç kaybına hatta ölüme bile yol açabilir.
Vücut zamanla opiodlere karşı tolerans geliştirmeye başlar.
Bu, opioid reseptörlerinin sayısını azaltabilir
ya da reseptörler daha az duyarlı hale gelebilir.
Aynı dopamin salgısıyla karşılaşmak için
ve önceki gibi ruh halleriyle sonuçlandırmak için
insanlar çok daha fazla doz almak zorundadır -
bu, fiziksel bağımlılığa yol açan bir döngüdür.
İnsanlar toleransı dengelemek için daha fazla opioid aldıkça,
noradrenalin seviyeleri o kadar çok azalır ki
temel vücut işleyişini etkileyebilir.
Vücut, noradrenalin reseptörlerini artırarak durumu dengeler,
böylece çok daha küçük miktardaki noradrenalini tespit edebilir.
Noradrenaline yönelik artan bu hassasiyet,
vücudun normal işleyişine olanak tanır -
oysa, vücut yeni dengeyi sürdürmek için opioidlere bağımlı hale gelir.
Opioidlere fiziksel olarak bağımlı olan bir kişi,
bu ilacı almayı aniden bırakırsa
bu denge bozulur.
Noradrenalin seviyeleri,
opioid kullanımını bırakmanın akabinde bir gün içinde artabilir.
Fakat vücudun bütün bu ekstra noradrenalin reseptörlerini savuşturması
çok daha uzun zaman alır.
Bu da, vücut noradrenaline karşı çok duyarlı olduğunda
bir zaman dilimi olduğu anlamına gelir.
Bu aşırı duyarlılık yoksunluk semptomlarına yol açar;
bu semptomlara kas ağrıları, karın ağrıları, ateş ve kusma da dahildir.
Geçici olsa da opioid yoksunluğu
insanı inanılmaz derecede elden ayaktan düşürebilir.
Ciddi vakalarda, yoksun kalan kişi
günlerce hatta haftalarca ölümcül hasta olabilir.
Opioide bağımlı olan insanlar sarhoş olmak için
ille de uyuşturucu madde kullanmazlar fakat kusmaktan kaçınmak için kullanırlar.
Yoksunluk sırasında birçok kişi maaşlarını hatta işlerini yitirme riskine girerler
ya da yoksunluk sırasında onlarla ilgilenecek kimse olmayabilir.
Bir kişi daha sonra opioid kullanmaya tekrardan başlarsa
özellikle aşırı doz riski çok yüksektir
çünkü bu kişilerin toleransları yüksekken standart olan doz
o an ölümcül olabilir.
1980'den beri, aşırı doz opioid kaynaklı kazara ölümler
ABD'de katlanarak arttı
ve opiyat bağımlılıkları dünya çapında da patlama yaptı.
Opioid ağrı kesici reçeteleri sıkı sıkıya düzenlenirken
aşırı doz ve bağımlılık vakaları
özelllikle gençler arasında hâlâ artıyor.
Birçok eski bağımlılık vakaları orta yaştaki kişilerde vardı,
bu kişiler onlara reçete edilen ağrı kesicilere bağımlı olmuşlardı
ya da reçete yazılan arkadaşlarından ve ailelerinden bunları almışlardı.
Bugün, genç kişilere de opioid maddeler sıklıkla böyle reçete ediliyor
fakat daha ucuz olan ve temini daha kolay olan
eroin ya da yasa dışı sentetik opioidlere devam edilebiliyor.
Opioid ağrı kesicilerin daha sıkı düzenlemelerinin ötesinde,
artan bağımlılık ve aşırı doz oranlarını tersine çevirmek için ne yapabiliriz?
Nalokson adındaki ilaç şu anda aşırı doza karşı en iyi savunmamız.
Nalokson, opioid reseptörlerine bağlanıyor fakat onları aktive etmiyor.
Diğer opioidlerin, reseptörlere bağlanmasını engelliyor,
hatta aşırı dozu tersine çevirmek için onları reseptörlerden temizliyor.
Opiyat bağımlılığı nadiren özerk bir hastalıktır;
ayrıca opiyat bağımlılığı olan insanlar
ruh sağlığı bozukluğuyla sıklıkla mücadele ederler.
Hem yatan hasta hem de ayakta tedavi edilen hasta programları vardır,
bu programlar ilaç tedavisi, sağlık hizmetleri
ve psikoterapiyi bir araya getirir.
Fakat bu programların çoğu çok pahalıdır
ve daha ekonomik seçeneklerin de uzun bekleme listeleri olabilir.
Bunlar ayrıca tedaviye başlamadan önce
opioidlerden eksiksiz bir detoksifikasyon gerektirir.
Hem yoksunluk dönemi hem de bir tesiste aylar süren yatış
işlerini kaybetme riskinde olan
ve bu süre içinde konaklayan insanlar için imkânsız olabilir.
Opioid bakım programları bu engellerin bazılarına değinme amacındadır
ve aşırı kullanılan opioidi,
ilaç tedavisi ve davranış terapisi kombinasyonuyla elimine eder.
Bu programlar yoksunluk semptomlarını ilaçlarla engellerler,
bu ilaçlar opioid reseptörlerine bağlanırlar
fakat ilaçlarda, ağrı kesicilerin, eroinin
ve genellikle aşırı kullanılan diğer opioidlerin psikoaktif etkileri yoktur.
Metadon ve bupernorfin
bugün için geçerli olan birincil opioid bakım ilaçları.
Fakat opioid ağrı kesicileri reçete etmek için
özel bir eğitim ya da sertifika gerekmemesine rağmen,
doktorların bu ilaçları reçete edebilmeleri için
özel bir feragat anlaşması yapmaları gerekir.
Bupernorfin o kadar az bulunabilir ki
bu madde için genişleyen bir karaborsa ağı bile vardır.
Opiyat bağımlılığıyla savaşmada hâlâ daha önümüzde uzun bir yol var
fakat tedavi seçeneklerini anlamlandırmak için harika kaynaklar da var.
Siz ya da tanıdığınız birisi ABD'de opioid kullanımıyla mücadele hâlindeyse
Sağlık ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı'nın
bir yardım hattı bulunuyor: 800-662-4357.
Ayrıca ABD'de bulunan
14 binden fazla madde bağımlılığı tesisinin veri tabanı da şu:
www.hhs.gov/opioids