Bundan yaklaşık 30 yıl önce,
ülkem her şeyi sıfırdan tekrar kurmak zorunda kaldı.
Sovyet işgalinden yıllar sonra
Estonya bağımsızlığını tekrar kazandı fakat elimizde hiçbir şey kalmamıştı.
Ne altyapı, ne yönetim ne de yasal herhangi bir şey.
Organizasyonel bir kaos adeta.
İhtiyaçtan ötürü
ülke liderleri o dönemde zorlu kararlar almak durumunda kalmıştı.
Ülkemizin gücünün yeteceği kararlar.
Birçok deneme ve belirsizlik vardı.
Biraz da şans tabii.
Özellikle de kaliteli vizyonerlere,
kriptograflara ve mühendislere güvenebilmemiz konusunda.
O zamanlar sadece bir çocuktum.
Bugünse, en dijital topluluk olarak anılıyoruz.
Ben Estonyalıyım.
2001'den bu yana vergi beyannamelerini online olarak bildiriyoruz.
2002'den beri dijital kimlik ve dijital imza kullanıyoruz.
2005'ten beri ise, online olarak oy kullanıyoruz.
Aklınıza gelebilecek her türlü toplum hizmetlerini
online olarak veriyoruz;
eğitim, polis, adalet, şirket kurmak
yardım başvurusunda bulunmak, sağlık kayıtlarına bakmak
veya bir park cezasına itiraz etmek.
Bunların hepsi online olarak yapılan şeyler.
Aslında, henüz online olarak yapamadığımız
üç şeyi söylemek daha kolay:
Kimlik kartımızı almak için bizzat bulunmamız gerekiyor.
Evlenmek veya boşanmak
ya da emlak satışlarını gerçekleştirmek için de.
Hepsi bu.
Bu nedenle her yıl
vergi beyannamesine başlamak için
sabırsızlandığımı söylediğim zaman şaşırmamalısınız.
(Gülüşmeler)
Çünkü yapmam gereken tek şey,
elimde telefonumla koltuğa oturup
gelir ve gider verileriyle ilgili hazırlanmış birkaç sayfayı yana kaydırmak
ve gönder tuşuna basmak.
Üç dakika sonra ise,
vergi iade tutarım hazır.
Aslında oldukça kârlı bir iş.
Vergi danışmanları yok.
Makbuz toplamak yok.
Hesap yapmak yok.
Ayrıca herhangi bir devlet dairesine gitmeyeli
neredeyse yedi yıl olduğunu söylemiş miydim?
Gelişen teknolojiyi ve bugünün imkanlarını düşündüğümüzde
artık "var olmak" için herhangi bir neden bırakmayan modern yaşamın
bir diğer getirisi ise,
bürokrasi labirenti.
Kendini dijitalleştiren bir hükûmet olarak
gösterilen çabayla bu labirentten neredeyse tamamen kurtulduk.
Örneğin, bakanlar kurulu artık elektronik olarak kağıt kullanmadan çalışıyor.
Bu gelişmenin arkasındaki ana fikir
devletin rolünün dönüştürülmesi ve güven kavramının dijitalleştirilmesi.
Bir düşünün.
Çoğu ülkenin vatandaşları hükûmete güvenmiyor.
Hükûmet de vatandaşa güvenmiyor.
Ve kağıt üzerindeki karışık prosedürlerin
bu durumu çözmesi gerekiyor.
Fakat çözmüyor.
Sadece hayatı daha karmaşık hale getiriyorlar.
Ben Estonya'nın deneyiminin
vatandaşların ihtiyacına anında dönüş yapan
verimli ve kullanıcı merkezli bir sistem kurarak
teknolojinin bu güveni geri kazanmak için
bir çare olabileceğini gösterdiğine inanıyorum.
Bunu, bürokrasiyi olduğu gibi dijitalleştirerek yapmadık.
Birkaç etkili ve ortak prensipte anlaşarak
kuralları ve prosedürleri yeniden tasarlayarak,
gereksiz bilgi toplamaktan
ve iş çoğaltmaktan kaçınarak
ve açık ve şeffaf davranarak yaptık.
Şimdi sizlere e-Estonya'nın
birkaç anahtar tasarım prensibinden bahsedeyim.
Verilerin ve bilgilerin gizliliğinin garanti altına alınması
ilk sırada yer alıyor.
Bu da devlet tarafından verilen
her şeyle uyumlu güvenilir bir dijital kimlik ile sağlanabilir.
Ve her Estonyalı'da bu kart bulunur.
Kimlik, hem Estonya'da hem de Avrupa Birliği'nde geçerli olan
ve yasal olarak bağlayıcı olan dijital imza ile iki kimlik halini alır.
Sistem uygun ve güvenli bir şekilde kartı kullanan kişiyi tanımladığında
giriş yaptıktan sonra vatandaşın kişisel verisine
ve tek araçta bulunan bütün toplum hizmetlerine erişim sağlayarak,
dijital imzayla herhangi bir işlemi gerçekleştirmeye izin verir.
En dönüşümsel olan prensiplerden bir diğeri ise,
"yalnızca bir kere" olarak adlandırılıyor.
Yani, devlet aynı bilgiyi yalnızca bir kere sorabilir
ve yalnızca tek bir yerde depolayabilir.
Örneğin,
eğer nüfus idaresine bir kere evlilik ya da doğum belgenizi vermişseniz
bilgilerinizin saklanacağı tek yer nüfus idaresidir.
Başka hiçbir kuruluş sizden tekrar bu bilgileri istemez.
"Yalnızca bir kere" kuralı,
bir ülkedeki bütün veri topluluğu yapısını;
yani, hangi bilgiler tanımlı ve ondan sorumlu olan kişi gibi faktörleri
bilginin tek bir yerde toplanmasına ve kopyalanmasına
imkan vermeyen ve ayrıca güncel kalmasını sağlayan
oldukça güçlü bir kural.
Bu parçalı yaklaşım
zincirin en zayıf halkasından kopması problemini de ortadan kaldırıyor.
Fakat, veri çoğaltılamadığından veya birden fazla alınamadığından,
tasarlanan yapının, sistemdeki bilgilere
her zaman güvenli ve sağlam bir şekilde erişebilir olmasını zorunlu kılıyor
ve böylece kamu kurumları hizmet verebiliyor.
Bu da 2001'den beri kullanımda olan
"X-Road" isimli
veri değişim programının sorumluluğunda.
Tıpkı bir otoban gibi,
kamu kurumları, belediyeler ve özel işletmeler
arasındaki veri alışverişlerinin
gerçek zamanlı, güvenli ve kurallara uygun şekilde gerçekleşmesini
ve her işlem sonrasında denetlenebilir bir iz bırakmasını sağlar.
İşte X-Road üzerinde gerçekleştirilen işlemleri
ve neleri kolaylaştırdığını gösteren
bir ekran görüntüsü.
Ve bu da kamu ve özel sektör veritabanları
arasındaki bağlantıyı gösteren asıl resim.
Gördüğünüz gibi
herhangi bir merkezi veritabanı yok.
Kişisel ve kamusal gizlilik oldukça önemli.
Fakat dijital dünyada,
güvenilebilirlik ve bilgi bütünlüğü operasyonlar için hayati önem taşıyor.
Mesela,
eğer birisi sizin veya doktorunuzun bilgisi olmadan, sağlık kaydınızda
örneğin, alerjilerinizde bir değişiklik yaparsa,
tedavi ölümcül olabilir.
Bu nedenle, Estonya gibi
hiçbir işin kağıt üzerinde değil de,
dijital olarak yapıldığı bir toplumda;
verilerin bütünlüğü,
veri değişim kuralları, yazılım bileşenleri
ve LOG dosyaları fevkalade olmalı.
Eş zamanlı olarak veri bütünlüğünü kontrol etmek
ve garanti altına almak için,
2007 yılında tasarladığımız, ki o zamanlar daha yeni tanınıyordu,
bir tür Blok Zinciri kullanıyoruz.
Blok Zinciri bizim denetmenimiz ve verilere ulaşım sağlanmamasına
veya veri işlemlerinin kaydedilmesine dair garantimiz.
Veri sahipliği ise,
sistemin tasarımındaki bir diğer ana prensip.
Peki, hükûmetlerin, teknoloji şirketlerinin
veya diğer işletmelerin sizden aldıkları
ve size ait olan bilgilere erişim izni vermemek için
ve o bilgilerin nasıl kullanıldığını veya 3. partilerle paylaşıldığını
reddetmek adına, kendilerine aitmiş gibi göstermelerinden endişelenmediniz mi?
Bilemiyorum, bence oldukça rahatsız edici bir durum.
Estonya sisteminin prensibine göre;
birey kendinden alınan verinin sahibidir.
Bu nedenle, hangi bilgisinin kim tarafından kullanıldığını
bilmeye kesinlikle hakkı vardır.
Bir polis, doktor veya devlet memuru
online olarak vatandaşın kişisel verisine ulaşacağı zaman,
ilk olarak işlerini yapabilmeleri için yetkileri olan bilgiye,
giriş yaptıktan sonra erişebilmektedir.
Ve ikinci olarak, sistemde her işlem yaptıkları zaman,
bu işlemler LOG dosyasına kaydedilmektedir.
Görmüş olduğunuz LOG dosyası devlet kamu servisinin bir kısmı.
Ve vatandaşların gizlilik hakkını garanti altına alan
oldukça şeffaf bir uygulama.
Fakat tabii ki bunlar, e-Estonya'nın tasarım prensiplerinin
oldukça basitleştirilmiş ve özetlenmiş hâli.
Şimdi ise,
hükûmet yapay zekâ ve insanların içinde bulunduğu farklı durumlarda;
doğum yapmak, işsiz kalmak
veya iş kurmak gibi, sorunsuzca çalışacak yeni nesil bir kamu hizmeti,
proaktif hizmet için hazırlanıyor.
Tabii ki
hiç kağıt kullanmadan
dijital bir toplumu yönetmek bir sorun olabilir, değil mi?
Sistemlerimize oldukça güvenmemize rağmen,
kimse, ilk defa 2007 yılında yaşadığımız
siber kaza anında bizim olduğumuz kadar temkinli olamaz.
Saatlerce erişim sağlanamamıştı ve bazı ağlar tamamen kapanmıştı.
Ve atlatmayı başardık.
Ayrıca bu olay, platformumuzu hem güçlendirme hem de sağlamlaştırma için
siber güvenliği en önemli gündemimiz haline getirdi.
Fakat, ülke çapındaki bir sistemi nasıl her şeyin aşırı yakın olduğu
küçük bir devlet düzeyinde sağlamlaştırabilirsiniz?
Örneğin, verinin bir kopyasını
ülke topraklarının dışına,
dokunulmaz büyükelçilik alanına ihraç edebilirsiniz.
Biz de bugün Estonya'nın,
en önemli dijital bilgilerini tutan,
verilerini korumakla birlikte işlemlerin devamlılığını sağlayan,
en önemlisi ise egemenliğimizi koruyan bu veri elçiliklerini kurduk.
Bölgemize fiziksel bir saldırı durumunda bile güvendeler.
Bazılarınız, şu an bu sistemin olumsuz taraflarını düşünüyor olabilirsiniz.
Bütün işleri dijital ortamda yürütmek
idari açıdan, dürüst olmak gerekirse, finansal açıdan daha kârlı.
Başlıca, her şeyin bilgisayar üzerinden olması
"insan faktörünü" yani seçilen siyasetçileri
ve siyasete atılmayı
daha önemsiz gösteriyormuş gibi bir algı söz konusu olabiliyor.
Ayrıca, yeteneklerini işlevsiz kılabileceğinden dolayı
teknoloji tarafından kuşatılmayı
tehdit olarak gören kişiler de bulunmakta.
Yani sonuç olarak ne yazık ki, ülkemizi dijital platformda yönetmek,
bizi politik güç savaşlarından
ve toplumdaki kutuplaşmalardan kurtarmadı.
En son seçimlerde de gördüğümüz gibi.
Yani en azından insanlar dahil olana kadar.
Son bir soru.
Eğer her şey konum olarak bağımsız ise
ve ben dünyanın herhangi bir yerinden istediğim hizmete ulaşabiliyorsam,
niçin Estonya sınırları dışında yaşayan diğer insanlar da ulaşamasın?
Beş yıl önce, hükûmet çapında
start-up olarak bilinen ve bugün on binlerce insanın katıldığı
e-Vatandaşlık adlı bir program başlattık.
Bunlar, 136 farklı ülkeden
benimkine benzer bir kimlik kartı kullanarak
Avrupa Birliği yasaları çerçevesinde dijital olarak kendi işletmelerini kuran,
online olarak banka işlerini yapan ve fiilen e-Estonya platformu üzerinden
kendi şirketlerini yöneten girişimciler.
Ve bu saydıklarımın hepsini
dünyanın herhangi bir yerinden yapabilmekteler.
Estonya sistemi konum farkı gözetmez
ve kullanıcı merkezlidir.
Önceliği; kapsayıcılık, açıklık ve güvenilirliktir.
Şeffaflık ve güvenlik merkezli çalışır.
Ve veriler tamamen hak sahiplerindedir.
Yani kimin bilgileriyse onda kalır.
Söylediklerimle yetinmeyin.
Kendiniz deneyin.
Teşekkürler.
(Alkış)