Bu yazıdan başlayım.
Bu əl yazısı bildiriş bir neçə il
əvvəl yaşadığım Broooklyn-dəki evimin
yaxınlığındakı şirniyyat mağazasından asılmışdı.
Mağazada şəkərlə şəkilləri kopyalayan
cihaz var idi.
Uşaqlar da xoşladıqları
şəkilləri gətirib, bu mağazada
ad günü tortlarının üstünü bəzədirdilər.
Uşaqların sevdiyi şəkillərdən biri də cizgi filmlərdəki
personajlar idi.
Balaca dəniz qızı, smurf(şirinlər), Micky Mouse
kimi şəkilləri sevirdilər.
Ancaq Micky Mouse-un şəklini
tortun üstündə çəkmək
qeyri-leqaldır.
Müəlliflik hüququna ziddir.
Tortların üstündəki şəkillərin
qanuna uyğunluğuna o qədər
fikir verilirdi ki,
şirniyyat mağazası,
müəllif hüquqlarını pozan şəkillərin
heç birini qəbul etməyib,
ancaq əvvəlcədən mağazada hazırlanmış və
müəllif huquqları qorunan şəkillərin
kopyları ilə tortları bəzəyəcəklərini
bildirdilər.
Konqresdə də indi iki qanun layihəsi müzakirə olunur.
Biri SOPA, digəri PİPA
SOPA-nın açılışı Onlayn Piratlığın Dayandırılmasıdır.
Senatda müzəkirə edilir.
PİPA isə PROTECTİP-in
qısaltmasıdır,
açılışı İqtisadi Yaradıcılığa Qarşı
Mövcud Onlayn Təhlükənin və Müəlliflik
Hüquqlarının Oğurlanmasının Dayandırılmasıdır.
Konqresmen müavinlərinin vaxtı çoxdu belə
uzun akronimlər yaratmağa.
Qanun lahiyələrinin
məğzi isə budur.
Müəlliflik hüquqlarının qorunmasını
o dərəcəyə çatdırmaq istəyirlər
ki, insanlar professional olmadığından asanlıqla nə isə
yarada bilməyəcəklər.
Bunu müəllif hüquqlarını ciddi şəkildə
pozan vebsaytları
müəyyənləşdirmək-- ki bu səhifələrin
nəyə əsasən müəyyənləşdirildiyi
qanunda aydın yazılmayıb--
və adlarının domen sistemindən çıxarılması ilə gerçəkləşdirəcəklər.
Demen ad sistemdə bu adlar mövcud olmayacaq.
Vebsaytların adlarını
götürdüyü bu sistem insanların oxuya biləcəyi səhifələri-- məsələn
google.com-u maşınların oxuya bildiyi
rəqəmlərə-74.125.226.212-
çevirir.
Vebsaytların bu cür məyyənləşdirilib
domen sistemdən
adının silinməsi isə səhifənin silinməsi
demək deyil.
Qanuni cəhətdən böyük boşluq olsa da,
görünür, Konqres elə də narahat deyil.
Bu qanunun işləməmə səbəbi
isə budur ki, insanlar 74.125.226.212-i yazmaq
və ya bu link-ə girməklə Google
səhifəsinə girə bilərlər.
Yəni qanunun
həyata keçirilməsi proseri
əsas təhlükədir.
Qanunun həyata keçirilməsindən çox
yan təsirinin əsas problem olacağı bir qanunu
Konqresin nə üçün hazırladığını başa düşmək üçün
hekayənin əvvəlinə də bir az nəzər salaq.
Hekayə belə başlayır:
SOPA və PİPA qanun layihəsi kimi
20-ci əsrdə yaradılmış mediya şirkətləri
tərəfindən irəli sürülüb.
20-ci əsr media şirkətlərinin əsri idi,
çünki sayca az idilər.
Televiziya proqramı yaradırdınızsa,
bütün proqramlardan yaxşı olmağı lazım deyildi;
həmin vaxtda yayımlanan
iki proqramdan daha
yaxşı olmağı bəs idi,
rəqabət elə də güclü
deyildi.
Çox da pis olmayan,
baxılası bir proqram hazırlamaqla
izləyici kütləsinin 3-də 1-ini-- yəni
on milyonları
cəlb edə
bilirdilər.
Pul çap etmək huququ və tükənməz(?)
mürəkkəbi olmaq kimidir.
Texnologiya həmişəki kimi inkişaf etdi.
XX əsrin sonlarına doğru, dijital(rəqəmsal) texnologiyadan
da əvvəl analoji texnologiya inkişaf edir,
mediyada rəqabət güclənməyə
başlayırdı.
Kaset, video kaset maqnitofonları,
hətta kiçik fotokopiya cihazları
media biznesini əl-qolunu bağlayacaq
qədər insanların
münasibətlərini dəyişdirdi.
Texnoligiya göstərdi ki
insanlar qutudakı kartof deyillər.
İnsanlar sadəcə istehlak etmirlər.
İnsanlar sitehlak etməyi sevir,
ancaq yeni texnologiya ilə biz yaratmağı və
bölüşməyi də sevdiyimizi
öyrəndik.
Bu da medianın heç vaxt sevmədiyi
irəliləyiş idi.
Amerika Kinomotoqrafiya Assosiasiyasının
əsas lobbisti Jack Valenti bir dəfə
video maqnitofonu Jack the Ripper-ə (ingilis kriminal)
yazıq(?) Hollivudu isə
evdə tək qalan
qadına oxşatmışdı.
Ritorika qabiliyyəti olan biridir.
Media şirkətləri
daimi olaraq Konqresin nə isə
etməsini tələb edirdilər.
Konqres də onların sözlərinə əməl edirdi.
90-cı illərdə Konqres hər şeyi dəyişəcək
bir qanun qəbul etdi.
Evdə Səs Yazılması Qanunu adlanan bu layihə 1992-ci ildə
qəbul edildi.
Qanuna əsasən insanların radiodan mahnıları
yazıb özləri və dostları üçün kaset
hazırlaması qeyri-qanuni
deyildi. Cinayət sayılmırdı.
Səs yazıb, remix edib
dostlarla bölüşmək qanuni idi.
Ancaq bu kasetləri yüksək keyfiyyətlə stehsal edib satırsınızsa,
bu qeyri-qanunidir
Kaset biznesi üçün
problem deyildi.
Çünki qanuni və qeyri-qanuni kopyalamaq arasındakı
fərq qanunda aydın şəkildə
izah edilmişdi.
Media biznesinin istədiyi isə tam bu deyildi.
Onlar səs yazılmasını tam
dayandırılmasını istəyirdilər.
1992-ci il Evdə Səs Yazılması Qanununun qəbulundan sonra,
media biznesi leqal və qeyri-leqal arasındakı fərqə
o qədər əməl etmədilər, əsas bu idi ki,
Konqres mediyanın irəli sürdüyü
bu qanunu əsaslı saydığı müddətcə
insanlar öz media mühitlərində daha çox
iştirak edirdilər.
Bununla media B planına keçdi.
B planının yaranması bir az vaxt apardı.
Tam qanun layihəsi olaraq B planı 1998-ci ildə
reallaşdı;
Dijital Millenium Müəllif Hüquqları Aktı(DMCA) adlanırdı.
Qarışıq həm də dəyişməkdə olan bir layihə idi.
Qanuna görə
kopyananmayan dijital(rəqəmsal?)
materialın satışı qadağan idi;
qanunun boşluğu kopyalanmayan dijitak materialın mövcud olmaması idi.
Ed Feltonun məşhur ifadəsi, " Yaş olmayan
suyu kiməsə ötürmək"
kimi bir şey idi.
Bitləri kopyalamaq olur. Kompyuder bunun üçün yaranıb.
Bu qanunun tətbiqi zamanı yaranan yan effekt idi.
Hətta kopyalanmyan bitlərin
satışı üçün, qanun layihəsi
koputerin kopyalama funksiyasını
yox edən sistemlərin istifadəsini
tək qanuna uyğun istəfadə kimi qəbul etdi.
Almaq məqsədinizdən asılı olmayaraq
evinizə aldığınız hər kompyuter və televizor
informasiya yayan sənayelər tərəfindən informasiyanı sataraq qanunu
pozduğunuz bəhanəsi ilə
məhv edilə bilər.
Kompyuterlərin əsas funksiyası olan
kopyalamaq haqda bilməməmiz,
bilsək də işlədə bilməməmiz üçün
kompyuterin kopyalama
funskiyasının yenidən
qurulmasını da qeyri-qanuniləşdirdilər.
DMCA-in qəbul olunması ilə
media sənayesi leqal və
qeyri-leqal kompyalamaq arasındakı
fərqdən asılı olmayaraq ümumilikdə texniki olaraq
kopyalamağın qarşısını almağa
çalışdı.
DMCA-nin təsiri davam etsə də, internet domen sistemi, paylaşma limiti
kimi sahələrdə güclü təsiri
yoxdur.
Buna səbəb İnternetin insanlar
fikirləşdiklərindən də güclü və populyar
olmasıdır.
Kopya kasetlər, fanzinlər(fan jurnal)
internetdə yayılan informasiya ilə müqayisədə
heçnədir.
Yaşadığımız indiki
dövrdə 12 yaşdan yuxarı Amerika
vətəndaşlarının çoxu
bir-biri ilə onlayn nə isə paylaşır.
Yazı, şəkil, audio və videolar
paylaşılır.
Paylaşdığımızın bəzilərini özümüz hazırayırıq.
Bəzən tapdığımız şeyləri paylaşırıq.
Tapdığımız informasiyadan
başqasını yaratmağımız isə media
sənayesinin istəmədiyidir.
Yəni PİPA və SOPA döyüşün
2-ci raundudur.
DMCA texniki qanundur--
mağazadan müəyyən funksiyalarına görə
aldığınız kopyüter, kompüter oyunu və televizorun həmin funksiyalarından
istifadə edərkən sizi
cinayətkar sayır--
PİPA və SOPA isə daha dərinə gedir,
dünyanın istənilən yerində yayılan informasiyaya
nəzarət etmək istəyirlər.
Əvvəl də dediim kimi, piratlığın qarşısını almaq üçün
domen adı yox edilmiş səhifələrin İP
adreslərini də yox etmək,yaxud gizlətmək lazım olacaq.
Bu adreslər axtarış saytlarından,
onlayn sorğulardan. istifadəçi siyahısından
çıxarmaq lazım olacaq.
İnternetdəki informasiyanın böyük əksəriyyəti də Yahoo və Google-da
olduğundan, bununla bütün
bu səhifənin istifadəçiləri
nəzarətdə saxlanılmış olur.
Çünki PİPA və SOPA-nın
qanun kimi qəbul olunması
bizi internetdə paylaşmaq hüququndan
məhrum edə bilər.
Əsrlərin hüquq sisteminə görə
günahı sübut olunana qədər şəxs təqsirsiz
sayılırdısa, PİPA və SOPA-nın
qəbulu ilə əksinə--təqsirsizlik sübut edilənə qədər
günahkarlıq prinsipi qəbul ediləcək.
Qanuna uyğun
olan informasiya paylaşdığımız
sübut edilənə qədər heç nə paylaşa
bilməyəcəyik.
Qanunun qəbulu ilə leqal və qeyri-leqal arasındakı
fərqi fərdlər və ya
xidmət təklif edən
şirkətlət müəyyən edir.
Bir istifadəçini nəzarətdə saxlamaq
çox baha başa gəlməsə də
istifadəçilərini sayı 100 milyonlarla
olan səhifələrdə bu çox baha başa gələcək.
Qanunun yaratmaq istədiyi internet budur.
Bu göstərişi hər yerdə təsəvvür edin,
ancaq şirniyyat magazası deyil YouTube,
Facebook, Twitter-ə aid
olduğunu təsəvvür edin.
Kommentlərin nəzarəti adı altında
işarənin TED-ə aid olduğunu
təsəvvür edin.
SOPA və PİPA-nın real təsiri
qanun layihəsində nəzərdə tutulandan ağır olacaq.
Əsas təhlükə budur ki,
yaratmaq, istehsal etmək və
paylaşmaq azadlığımızdan istifadə
etməyə çalışdığımız anda
qanuna uymamaqla, oğurluqla günahlandırıla
bilərik.
Ən əsası da, bizi nəzarət və ya əksinə,
qanunsuzluğa köməklə təqsirləndiriləcəklər-
bu azadlıqları bizə təklif edən
olacaq.
yaradıcıları olacaq.
Qanunun qəbul edilməməsi üçün isə
edə biləcəyimiz
iki iş var, biri asan digəri
bir az çətin, qarışıqdır.
Asanı budur ki, ABŞ vətəndaşısınızsa,
nümayəndənizə, senatorunuza
müraciət edin.
SOPA və PİPA-nı
qanun layihəsi kimi təklifinə imza atan insanlara
nəzər salsaq, bilinən media
şirkətlərindən ümumiyyətlə(?)
milyonlarla pul aldıqlarını
aşkar edərik.
Adi vətəndaşların isə milyonları yoxdur,
seçki yolu ilə seçdikləri təmsilçiləri var,
hər bir vətəndaş da bu təmsilçiyə
müraciət edə, İnternet azadlıqlarının
Senatda müdafiə edilməsini
tələb edə bilər.
ABŞ vətəndaşı olmadığınız halda isə
ABŞ vətəndaşları tanışlarınızla əlaqə səxlayıb
onları bu cür etməyə ruhlandıra bilərsiniz.
Bu ölkə-daxili siyasət kimi görünə bilər,
ancaq belə deyil.
Media sənayesi təkcə Amerika
vətəndaşlarının deyil bütün dünyanın
internetinə nəzarət edəcək.
Bu edə biləcəyimiz asan iş idi.
Elə də qarışıq deyil.
Çətini isə hazırlıqlı olmaqdır:
çünki bu qanun layihələrinin davamı gəlir.
SOPA keçən il təklif edilmiş COİCA-nın
bir az dəyişilmiş formasıdır.
Bu qanunların ən birincisi isə
paylaşmanın texniki olaraq
qadağan olunduğu DMCA idi.
DMCA isə Evdə Səs Yazılması Qanununun davamı idi,
bu qanun media sənayesinin işini bir az çətinləşdirirdi.
Bu qanunda deyildiyi kimi
leqal və qeyr-leqal köçürmə və paylaşma insidentlərini
bir-bir müəyyən edib, qeyri-leqalın qarşısını almaq
çətin işdir.
İnformasiya sənayesi bunu
etməməyi üstün tutur.
Bu seçim etməli olmamağı seçirlər.
Qanunu və qeyri-qanuni bölüşmə
arasında fərq qoymaq istəmirlər.
Ümumilikdə bölüşmənin qeyri-qanuni olmasını istəyirlər.
PİPA və SOPA qeyri-adilik, məntiqsizlik deyil,
qeyri-adi hadisə də deyil.
Bu layihələr 20 illik tarixin
növbəti mərhələsidirlər.
Bu mərhələni qazansaq, ki qazanacağımıza
inanıram, çətin mərhələlər gəlir.
Konqresi inandırmalıyıq ki, demokratik cəmiyyətlərdə
müəllif hüquqları pozulması probleminin həlli
Napster və YouTube-da edildiyi kimi mövcud faktların sübutunun
təqdim edilməsi və informasiyanın yaradılma yolunun
aydın göstərilməsi ilə
mümkündür.
Bu məsələnin tək həll yoludur.
İndi isə edəcəyimiz
çətin iş hazırlıqlı olmaqdır.
PİPA və SOPA-nın həqiqətən etmək istədiyi budur.
Time Warner hücuma keçib artıq,
biz də səsimizi çıxarmalı
yalnız istehlak etmək deyil,
istehsal etmək, yaratmaq
hüququmuzu qorumalıyıq.
Sağ olun.
(Alqış)