Dünya genelinde 1,5 milyarın üstünde insan silahlı çatışmaların içinde yaşıyor.
Sonucunda, 15 milyonun üstünde mülteci arkalarında
bırakarak, ülkelerini terk etmek zorunda kalıyorlar.
Şüphesiz, çocuklar bu savaşın
en masum ve en savunmasız kurbanları.
Yalnızca aleni fiziksel zararlardan ötürü değil, savaşların
ailelerine verdiği ve üzerinde pek konuşulmayan etkilerden ötürü.
Savaş tecrübesi, çocukların ciddi duygusal ve davranışsal
problemler geliştirmesine neden olabiliyor.
Onların hissedecekleri endişeyi, korkuyu
ve tehlikeyi, sadece tahmin edebiliriz.
Ama iyi haberler de var.
Çocuklara ailelerinin gösterdiği özen
onlar üzerinde, maruz kaldıkları gerçek savaş deneyimlerinden
çok daha güzel etkiler ortaya çıkarabilir.
Yani aslında, çocuklar savaş öncesi ve sonrasında
ilgili ve düzgün ebeveynlik sayesinde en zararsız şekilde bu süreci atlatabilir.
2011 yılında, Manchester Üniversitesi'nde
Psikoloji Bilimi üzerine 1. sınıf doktora öğrencisiydim.
Sizler gibi, ben de
Suriye'de gözler önüne serilen iç savaşı, televizyondan izledim.
Ailem aslen Suriyeli
ve yakın zamanda
bazı akrabalarımın, korkunç ölüm haberlerini aldım.
Ailemle hep birlikte oturup televizyonu izlerdik.
Gördüğümüz sahneler aynıydı:
binaları yerle bir eden bombalar,
kaos, tahribat ve
bağırıp kaçışan insanlar.
Beni en çok etkileyen, kaçışan insanlar oldu,
özellikle de korku dolu gözlerle bakan çocuklar.
O zamanlar yaşları 5 ve 6 olan, küçük ve meraklı
iki çocuk annesiydim.
Bu yaşlarda genelde sürekli soru sorup gerçek
ve ikna edici nitelikte cevaplar beklerler.
Ben de, bir savaş bölgesinde ve mülteci kampında
çocuklarıma nasıl annelik yaparım diye düşündüm.
Çocuklarım değişir miydi?
Kızımın mutluluktan parlayan gözleri, ışığını kaybeder miydi?
Oğlumun sakin ve kaygısız tavrı, korkak ve çekingen bir hâl alır mıydı?
Nasıl başa çıkardım?
Ben değişir miydim?
Psikologlar ve aile eğitmenleri olarak,
biliyoruz ki ebeveynleri çocuklarına bakma yeteneğiyle donatmak
onların ruhsal sağlığında büyük bir etki bırakabilir,
işte buna aile eğitmenliği diyoruz.
Benim aklımdaki soru ise şuydu,
aile eğitmenliği programları savaş bölgelerinde ya da mülteci
kamplarında kalan ebeveynler için yararlı olabilir miydi?
Onlara bu sorunlarda yardımcı olacak tavsiye ya da
eğitimlerle ulaşabilir miydik?
Böylece doktora bölüm danışmanım, Profesör Rachel Calam'a
akademik becerilerimi
dünyada gerçekten bir şeyleri değiştirmek amacıyla kullanma fikrini sundum.
Tam olarak ne yapmak istediğimden emin değildim.
Dikkatli ve sabırlı bir şekilde dinledi
ve sonrasında,
"Eğer yapmak istediğin buysa ve senin için bu kadar önemliyse
yapalım o hâlde.
Aile programlarının, bu durumdaki ailelere
faydalı olabilmesi için yollar bulalım."
Beş yıldır, ben ve meslektaşlarım
Prof. Calam ve Dr. Kim Cartwright,
savaşı ve zorunlu göçü yaşayan ailelere destek
olmak için uğraşıyoruz.
Bu zorlukları yaşayan insanlara nasıl yardımcı olacağımızı
ve onların çocuklarını nasıl destekleyeceğimizi bilmek için
ilk yapmamız gereken, onlarla konuşup sorunlarının ne olduğunu öğrenmek.
Haksız mıyım?
Yani, bu oldukça açık.
Çünkü genelde onlar, en savunmasız olanlar,
destek olmaya çalıştıklarımız,
aslında hiç soru sormadıklarımızdır.
Kaç defa bir insana hiç sormadan, yaptığımızın, doğru olduğuna
inanarak, yardım etmeye çalıştık?
Bu yüzden Suriye'deki ve Türkiye'deki mülteci kamplarına gittim,
oradaki aileleri oturup dinledim.
Ebeveynlik yaparken çektikleri zorlukları dinledim,
mücadelelerini dinledim,
onların yakarışlarını dinledim.
Bazı zamanlar donup kaldım,
yapabildiğim tek şey ellerini tutup,
onlarla birlikte sessizce ağlayıp dua etmekti.
Sıkıntılarını anlattılar.
Onları sadece temiz su bulmak gibi pratik işlere odaklanmak
zorunda bırakan, zorlu, ağır kamp
şartlarını anlattılar.
Çocuklarının ellerinden kayıp gidişini, üzüntülerini,
depresyonu, yataklarını ıslatmalarını,
parmak emmelerini, yüksek sese, kâbuslara, berbat,
çok berbat kâbuslara olan korkularını
nasıl izlediklerini anlattılar.
Bu aileler bizim televizyonlarda izlediklerimizi yaşadılar.
Anneler,
--neredeyse yarısı, ya savaş yüzünden dul kalan
ya da eşlerinin ölü mü diri mi olduğunu öğrenemeyen anneler--
kendilerini ne kadar kötü hissettiklerini anlattılar.
Çocuklarının değişimini izlediler ve nasıl yardım edeceklerine dair fikirleri yoktu.
Çocuklarının sorularını nasıl cevaplayacaklarını bilmiyorlardı.
Çok şaşırtıcı ve etkileyici bulduğum kısım ise,
bu ailelerin, çocuklarına destek olmak için ne kadar hevesli olduklarıydı.
Çektikleri bütün zorluklar bir yana,
çocuklarına yardım etmeye çalışıyorlardı.
STK çalışanlarından,
mülteci kampındaki öğretmenlerden,
profesyonel doktorlardan,
diğer ailelerden destek almak için çaba sarf ediyorlardı.
Oradaki annelerden biri, henüz 4 gündür kampta kalıyordu ve
8 yaşında, korkunç kâbuslar
gören kızına destek olmak için
iki defa irtibata geçmişti.
Kötü olan ise, bu çabaları genelde karşılıksız kalmasıydı.
Mülteci kamplarındaki doktorlar,
çoğunlukla çok meşguller ya da
ebeveynlik için yeterli bilgi sahibi olmuyorlar.
Öğretmenler ve diğer aileler de onlardan farklı değil,
--onlar da, yeni ihtiyaçlarla mücadele eden
yeni bir mülteci topluluğunun parçaları.
Sonra düşünmeye başladık.
Bu ailelere nasıl yardım edebiliriz?
Bu aileler baş edebileceklerinden çok daha büyük şeylerle karşılaşıyorlardı.
Suriye krizi, ailelere
bireysel düzeyde ulaşmanın ne kadar imkânsız olacağını görmemizi sağladı.
Onlara başka nasıl yardım edebilirdik?
Bu en zor zamanlarda, popülasyon seviyesinde ve
düşük bütçede, ailelere
nasıl ulaşabilirdik?
STK çalışanlarıyla yaptığımız saatler süren konuşmalar sonucu,
birisi, oldukça yenilikçi bir fikir sundu,
ekmek aldıkları paketlerin içine ebeveynliğe ait broşür yerleştirme fikri.
Bu paketler, Suriye'de çatışma bölgesinde olan ailelere,
insani yardım görevlileri tarafından dağıtılıyordu.
Biz de bunu yaptık.
Ekmek paketleri, içlerine iki adet kâğıt eklemesi dışında,
dış görünüş anlamında hiç değişmedi.
Kâğıtlardan biri, temel ebeveynlik öneri ve bilgilerini içeren bir broşürdü,
ebeveynlerin ve çocuklarının yaşayabilecekleri şeyleri
onlar için normalleştiriyordu.
Orada, kendilerini ve çocuklarını nasıl destekleyebilecekleri anlatılıyordu.
Çocuklarıyla konuşarak vakit geçirmeleri,
onlara daha fazla ilgi göstermeleri,
onlara karşı daha sabırlı olmaları ve
onlarla konuşmaları gibi tavsiyeler verilmişti.
Diğer kâğıt ise, bir geri bildirim anketiydi ve
bir kalem de yerleştirilmişti.
Peki bu, yalnızca bir anket dağıtmak anlamına mı gelir,
yoksa, onlara sıcak, korumacı ve sevgi dolu ebeveynler olmayı sağlayacak
bir psikolojik yardım sunmak anlamına mı?
Yalnızca bir haftada, bunlardan 3.000 tanesini dağıttık.
Güzel kısmı ise, yüzde 60 oranında geri-dönüş aldık.
3000 ailenin yüzde 60'ı bize karşılık verdi.
Şu an burada kaç araştırmacı var bilmiyorum,
ama bu geri dönüş oranı gerçekten güzeldi.
Suriye'deki savaş bölgesi bir yana, bu geri dönüşümü
Manchester'da almak bile büyük bir başarı olurdu.
Ailelere gönderdiğimiz mesajların onlar için
bu kadar önemli olduğunu görmek de öyle.
Geri bildirimleri duymak için ne kadar
sabırsız, heyecanlı olduğumuzu hatırlıyorum.
Bu aileler bize geneli pozitif ve cesaretlendirici
yüzlerce mesaj bıraktılar.
Ama sanırım benim en sevdiğim,
"Bizi ve çocuklarımızı unutmadığınız için teşekkürler." oldu.
Bu gerçekten onlara gönderdiğimiz
psikolojik desteğin onlar için ne kadar
önemli olduğunu gösteriyor.
Bunun yanında yeni doğanlar için süt,
kadınlar için hijyen kitleri ve hatta yemek sepetleri
götürdüğümüzü düşünsenize.
Bunu biraz daha yakınımız için düşünelim,
çünkü bu göçmen krizi
aslında herbirimizde bir şekilde etkisini gösteriyor.
Günlük istatistik ve fotoğraflarla görüntü bombardımanına tutulduk
ve bu hiç şaşırtıcı gelmiyor.
Çünkü geçen ay içerisinde,
1 milyondan fazla mülteci Avrupa'ya ulaştı.
Bir milyon.
Mülteciler topluluklarımıza katılıyor,
komşularımız oluyorlar,
çocukları bizim çocuklarımızla aynı okulda okuyor.
Sonrasında, bu broşürleri Avrupalı mülteciler için uyguladık
ve mülteci akınının yüksek olduğu yerlerde bunu
internet üzerinden onlara sunduk.
Örneğin, İsveç Sağlık Bakanlığı sitesinde bu broşür sunuldu.
Ve ilk 45 dakika içerisinde,
tam 343 kez indirildi.
Bu olay, gönüllüler, uygulayıcılar
ve diğer aileler için gönderdiğimiz psikolojik desteğin
ne kadar önemli olduğunu vurgulamış oldu.
2013 yılında, annelerle beraber mülteci kampı çadırının soğuk
ve sert zemininde oturarak bir odak grubu toplantısı yapıyorduk.
Benim tam karşımda, 13 yaşında
olduğunu tahmin ettiğim bir kızın başını dizlerine yasladığı,
yaşlıca bir kadın duruyordu.
Küçük kız ise yaptığımız görüşme sırasında hiçbir
şey söylemeden, dizlerini
göğsüne doğru çekmiş bir şekilde durdu.
Yaptığımız görüşmenin sonlarına
doğru, annelere zaman ayırdıkları için teşekkür ederken
o kadın küçük kızı göstererek bana baktı ve
"Bize... yardım edebilir misin?" dedi
Ne istediğini kestiremedim ama küçük
kıza baktım ve gülümsedim,
Arapça dedim ki,
"Salaam alaikum. Shu-ismak?"
"İsmin nedir?"
Bana şaşkın ve biraz da korkak bir şekilde baktı,
ama sonra "Halul" dedi.
Halul, Arapça'da yaşı küçük kızlar için kullanılan Hala
kelimesiyle aynı anlama geliyor.
Bu noktada Hala'nın 13'ten çok daha büyük olduğunu düşündüm.
Ve haklıydım, Hala 25 yaşında, 3 çocuk annesi bir kadındı.
Hala kendinden emin, ilgili, sevgi dolu bir anneymiş
çocuklarına karşı, ama
savaş bunların hepsini değiştirmiş.
Hayatını, bombaların şehrine düşüşünü ve patlamaları
duyarak geçirmişti.
Savaş uçakları evlerinin yakınından geçip bombalar
bırakırken, çocukları
sesten çok korkup bağırırlarmış.
Hala da hızlıca yastıkları alır ve çocuklarının kulaklarını
kapatırmış, duymasınlar diye.
Bu sırada kendi bağırırmış.
Kampa ulaştıklarında ve bir şekilde
güvende olduklarını hissettiğinde
çocukluğundaki gibi davranmaya başlamış.
Ailesini tamamıyla reddetmiş,
çocuklarını ve kocasını.
Hala artık başa çıkamıyordu.
Bu, gerçekten kötü sonuçlu bir ebeveynlik mücadelesi,
ama maalesef, yaygın bir hâlde.
Silahlı çatışma ve zorunlu göçü deneyimlemiş bireyler
ciddi duygusal zorluklarla karşılaşır.
Ve hepimizin de empati kurabileceği bir nokta var.
Eğer siz bu kadar zor bir süreçten geçmiş olsaydınız, yani değer
verdiğiniz kişileri ve şeyleri kaybetmiş olsaydınız,
nasıl başa çıkardınız?
Kendinize ve ailenize hâlâ bakabilir miydiniz?
Çocukların hayatlarında ilk yılların,
fiziksel ve duygusal gelişimleri için elzem olduğunu
ve 1,5 milyar insanın silahlı çatışmaya maruz kaldığını düşünürsek,
ki çoğu topluluklarımıza dâhil oluyor--
savaşı ve zorunlu göçü birebir
yaşıyor olanların ihtiyaçlarını görmezden gelemeyiz.
Hem yerinden olmuş insanların, hem de mültecilerin
ihtiyaçlarını, ikinci plana atmamalıyız.
Bu ihtiyaçlar, STK çalışanları, siyasete yön verenler, DSÖ, UNHCR
ve bizler tarafından, elimizdekini ardımıza koymadan
öncelik verilerek sağlanmalı.
Çatışmanın bireysel yüzlerini ve yüzlerinden aktardıkları duygularını
fark etmeye başlayabilirsek, onları da,
insan olarak görmeye başlayabiliriz.
Bu ailelerin ihtiyaçlarını da--ki bu ihtiyaçlar,
bir insanın ihtiyaçlarıdır-- görmeye başlayabiliriz.
Bu ihtiyaçlara öncelik verildiğinde, insani ortamdaki
çocuklara yönelik müdahaleler sağlanacak ve
ailenin çocuğu desteklemedeki başlıca görevi tanınacak.
Ailevi psikolojik sağlık, uluslararası
gündemce açık seçik tanınmış olacak.
Ve göç edilen yerlerde, çocukların
sosyal hizmet sistemlerine girme olasılıkları düşecek.
Çünkü aileleri önceden destek almış olacak.
Daha açık fikirli, daha sevgi dolu,
daha konuksever ve ülkelerimize katılan
insanlara karşı daha önyargısız olacağız.
Savaşları durdurmalıyız.
Çocukların, uçaklardan bombaların değil, hediyelerin yağdığını hayal edebileceği
bir dünya yaratmalıyız.
Biz silahlı birliklerin dünyada barınmasına izin verdiğimiz sürece,
insanlar vatanlarından ayrılmaya devam edecek,-
geride çocuklarını korunmasız bırakarak.
Ama ebeveynlik ve davranış eğitimi verdiğimiz sürece, bütün bu
anlattıklarımın önüne geçmemiz mümkün.
Teşekkürler.
(Alkışlar)