Brawo, gratulacje!
Właśnie wygrywasz na loterii,
ale nagrodą nie są pieniądze ani luksusowy rejs,
tylko pozycja w krajowym parlamencie.
Ale nie jesteś jedynym zwycięzcą.
Tak samo wybrano innych prawodawców.
To może dziwny sposób kierowania rządem,
nie wspominając już o demokracji,
bo chyba wybory są symbolem demokracji?
Starożytni Ateńczycy, którzy wymyślili to słowo, mieli inne zdanie.
Wybory wcale nie odgrywały wielkiej roli w demokracji ateńskiej,
bo większość urzędów piastowali przypadkowi ochotnicy.
Inaczej niż w popularnej dziś demokracji przedstawicielskiej,
w której wybrani liderzy stanowią prawo i podejmują decyzje w imieniu elektoratu,
Ateny w V wieku p.n.e. były demokracją bezpośrednią,
która zachęcała do powszechnego udziału
poprzez "ho boulomenos", czyli zasadę "kto chce".
Tym samym około 30 tysięcy uprawnionych obywateli
mogło brać udział w eklezji,
czyli walnym zgromadzeniu, kilka razy w miesiącu.
Co do zasady, każda z 6 tysięcy osób obecnych na zgromadzeniu
miała prawo przemówić do współobywateli,
zaproponować nowe prawo
albo wnieść publiczny pozew.
Jasne, że 6 tysięcy osób mówiących jednocześnie
nie stworzyłoby skutecznego rządu.
Ateński system opierał się więc również na 500-osobowej radzie zarządzającej,
o nazwie Bule,
która ustalała porządek obrad i oceniała propozycje ustaw,
oraz miała setki sędziów i ławników zajmujących się sprawami prawnymi.
Zamiast wyborów lub mianowania
osoby do tych funkcji wybierano losowo.
Taki proces przypadkowego wyboru nazywa się selekcją losową.
W wyborach obsadzano jedynie stanowiska
wymagające specjalnej wiedzy,
jak w przypadku generałów.
Takie funkcje nazywano arystokratycznymi, bo oznaczały rządy najlepszych
w przeciwieństwie do demokracji, czyli rządów wielu.
Jak powstał ten system?
Demokracja w Atenach nastąpiła po długim okresie napięć społecznych i politycznych
naznaczonym konfiktami wśród możnych.
Uprawnienia niegdyś ograniczone do elit,
na przykład liczący się głos czy przemawianie na zgromadzeniu,
zostały rozszerzone na zwykłych obywateli.
Wykonywanie tych obowiązków przez zwykłych obywateli
stało się przez to główną cechą ideologii demokratycznej Aten.
Zamiast być przywilejem,
partycypacja obywatelska stała się obowiązkiem wszystkich obywateli,
a selekcja losowa i ścisłe ramy kadencji zapobiegały powstaniu klasy rządzącej
lub partii politycznych.
Według norm XXI wieku
ateńskie "rządy wielu" wykluczały całe mnóstwo osób.
Kobietom, niewolnikom i cudzoziemcom odmawiano pełnego obywatelstwa,
a jak odsiejemy niepełnoletnich,
pula uprawnionych Ateńczyków spada do zaledwie 10-20% całej populacji.
Niektórzy starożytni filozofowie, w tym Platon,
dyskredytowali ten rodzaj demokracji jako anarchię i rządy głupców.
Jednak demokracja kojarzy się dziś tak pozytywnie,
że całkiem odmienne systemy pretendują do jej miana.
Niektórzy podzielają sceptycyzm Platona co do mądrości tłumu.
Nowoczesne demokracje godzą ten konflikt,
każąc obywatelom wybierać osoby, które uważają za kompetentne
do ustanawiania praw w ich imieniu.
Jednak stwarza to inne problemy,
w tym wpływ bogactwa
czy pojawienie się zawodowych polityków,
których interesy różnią się od interesów wyborców.
Czy powrót do wyborów przez loterię dałby skuteczniejszy rząd
z bardziej zróżnicowaną i reprezentatywną grupą ustawodawców?
A może nowoczesny urząd polityczny, jak ateńskie dowództwo wojskowe,
wymaga umiejętności i wiedzy specjalistycznej?
Raczej nie licz na to,
że wygrasz stanowisko w rządzie.
Ale na podstawie miejsca zamieszkania
możesz zostać wybrany do ławy przysięgłych,
panelu obywatelskiego,
czy sondażu opinii publicznej,
które są przykładami tego, jak demokratyczna zasada losowej selekcji
przetrwała do dzisiaj.