Bu videoda bir qədər hüceyrə
membranını araşdıracağıq.
Başlanğıc üçün, gəlin deyək ki,
bu sizin mərkəzində çox kiçik nüvəsi olan hüceyrələrinizdən
birinin rəsmidir.
Hüceyrənin xaricində olan şey bizim hüceyrə membranımızdır,
belə ki, hüceyrələrimizi xarici mühitin ən zərərli
təsirlərindən qoruyan şey hüceyrə membranıdır.
Əgər hüceyrə membranı olmasaydı,
bizi ətraf mühitdən qoruyacaq heç bir şey
olmayacağı üçün, yəqin ki, bu gün sağ olmazdıq.
Beləliklə, bu gün hüceyrə membranını əmələ gətirən
üç əsas şey--birincisi, fosfolipid, ikincisi, xolestrol və üçüncüsü
zülallar haqqında danışacağıq.
Deməli, haqqında danışacağımız birinci
şeylər--hüceyrə membranında olan əksər
komponentləri əmələ gətirən-- fosfolipidlərdir.
Və vaxt çatsın deyə, mən burada
əvvəlcədən hüceyrə membranının rəsmini çəkmişdim.
Və görəcəyiniz bütün bu fərdi hissələr fosfolipidlərdir
və fosfolipidlər buna bənzəyir.
Onun polyar baş qrupu, yəni polyar fosfat qrupu var.
Və o iki yağ turşusu quyruğuna malikdir.
Və biz fosfolipidin nəyə
bənzədiyini normal olaraq belə göstəririk.
Və siz hüceyrə membranında, membran boyunca
fosfolipidlərin bir-birinə olduqca yaxın, birlikdə sıx
yerləşdiyini görə bilərsiniz.
Və biz bu membrana baxırıq.
Bu bir növ eninə kəsikdir.
Siz elə təsəvvür edin ki, guya membranı iki hissəyə ayırmışıq.
Burada biz, əslində,
fosfolipid təbəqəsi və ya bəzən ikiqat lipid təbəqəsi
deyə adlandırdığımız şeyə sahibik.
Membranda rast gələ biləcəyimiz ikinci şey
xolestroldur.
Biz tez-tez xolestrolun yeməklərdə və ya qanda olduğunu
eşidirik və düşünürük ki, bu pis bir şeydir.
Lakin bu halda xolestrol, əslində,
hüceyrə membranımız üçün çox vacibdir.
Və xolestrol buna bənzəyir.
Və yenidən, vaxta qənaət etmək üçün
əvvəlcədən xolestrolun nəyə bənzədiyini çəkmişdim.
Və xolestrolun çoxlu halqalara sahib olduğunu görə
bilərsiniz və bu xolestrolu olduqca sabit strukturla təmin edir.
Və xolestrolun vəzifəsinə gəldikdə, o
özünü buna bənzər şəkildə fosfolipidlərin arasına
daxil edir.
Və düşünürəm ki, o bir növ burada
bufer rolunu oynayır.
O hüceyrə membranının axıcılığını qoruyur.
Yəni temperatur azaldıqca, xolestrol axıcılığın
artmasına kömək edir.
Və əgər temperatur yüksəlsə, xolestrol
hüceyrə membranının axıcılığının azalmasına kömək edəcək.
Beləliklə, xolestrol hüceyrə membranını bir
növ axıcılığın xoşbəxt orta həddində saxlayır.
Və hüceyrə membranını əmələ gətirən üçüncü
şey zülallardır və onlar, əslində, çox böyükdürlər.
Və hüceyrədən asılı olaraq, bəzi
hüceyrələrin membranında böyük
miqdarda zülal olur.
Və zülallar iki əsas formada ola bilərlər.
Birincisi, bütün membranı keçən bir zülala
sahib ola bilərsiniz.
Biz bunu inteqral zülal adlandırırıq.
Bunları, həmçinin transmembran zülalları da adlandırırlar.
Və bu beləcə, hüceyrənin istənilən sahəsində meydana
gələ bilər.
Və bəzi zülallar, əslində, membranın üzərində bu
şəkildə otururlar.
Və ya onlar bu şəkildə digər zülalın da üzərində otura bilərlər.
Bunları isə periferik zülallar adlandırırıq.
Burada eyni zamanda membrandan yarımçıq keçə bilən
çox nadir zülallar da var.
Və nadir hallarda, bəzən hüceyrə membranının
ikiqat təbəqəsindəki fosfolipidləri arasında
təsadüfən tapılan bir neçə zülala da
rast gəlmək olar.
İndi, zülallar, hüceyrə membranının
funksiyalarında böyük rol oynayırlar.
Əslində ağlımıza gələn membran funksiyalarının
demək olar ki, hamısını həyata keçirirlər.
Zülalların ən böyük iki işindən birincisi, əslində, reseptor
rolunu oynaya bilmələridir.
Belə ki, zülallar hüceyrəyə
xarici mühitdə nələrin baş verdiyini söyləyə bilərlər.
Əlaqə funksiyasını yerinə yetirirlər.
Zülalların edə biləcəyi ikinci şey, ümumiyyətlə,
transmembran zülallarında olur ki, onlar molekulların
hüceyrə daxilinə və xaricinə daşınmasına
kömək edə bilərlər.
Beləliklə, zülalların funksiyaları ilə tanış olduqdan sonra,
buradakı kimi lipidlə bağlı və ya ikiqat lipid təbəqəsinə
daxildən bağlı olan zülalların nə üçün nadir olduğunu düşünürsünüz?
Bunun səbəbi, zülalların rolunun
ilkin olaraq reseptor--xarici mühitlə əlaqədə olmaq--
və ya daşıyıcı--maddələrin xaricdən daxilə və əksinə
daşınmasına imkan vermək-- olmaqdan
ibarət olması və arada qalan zülalların
hüceyrə membranımızda böyük rol
oynamamasıdır.
Və nəhayət, lipidlərimizə və zülallarımıza birləşən çox
vacib bir molekul növü var ki, bunlara
karbohidratlar deyirik.
Və ya qısaca olaraq, qliko deyirik.
Belə ki, onlar həm qlikolipid, həm də qlikoproteinlər ola bilərlər.
Və bunlar ünsiyyətdə böyük rol oynayırlar.
Yəni məsələn, bir hüceyrənin bədənimizdəki başqa bir
hüceyrəni tanımasını təmin edir.
Əlaqədə, yəni hüceyrələrin bir-birini
tanımasında rol oynayırlarsa, bəs sizcə bu
şəkərlər harada yerləşməlidirlər?
Yaxşı, bu şəkərlər, əsasən,
membranın xaricində yerləşəcəklər.
Yəni onlar zülalların üzərinə yapışacaqlar--
bunlara qlikoproteinlər deyiləcək-- və onlar
periferik və inteqral zülallar ola bilərlər.
Və ya onlar bu şəkildə lipidlərin üzərinə yapışa bilərlər.
Və bunlar qlikolipidləri əmələ gətirir.
İndi, bunu başa düşmək bir qədər çətin ola bilər.
Bizim indi çəkdiyimiz hüceyrə membranının
eninə kəsiyidir.
Lakin hüceyrə membranına xaricdən baxsaq,
yəni yuxarıdan bir görünüş kimi?
O nəyə bənzəyərdi?
Belə ki, bir daha mən vaxta qənaət üçün
fosfolipidləri qabaqcadan çəkmişəm.
Belə ki, əgər biz hüceyrə membranına
xaricdən baxsaq--hüceyrə membranının üst tərəfindən
baxsaq--, orada sadəcə fosfolipidlərin baş qruplarını görə bilərik.
Hüceyrə membranları arasında bu şəkildə bir qədər xolestrol da
görə bilərik.
Və hüceyrə membranı üzərindəki bəzi böyük
zülalların hüceyrəmizin hər tərəfinə
səpələndiyini görə bilərik.
Və nəhayət, biz xaricdən bəzi qlikolipidləri və qlikoproteinləri
də görə bilərik.
Və onlar özlərini zülallarımız və
fosfolipidlərimizə bu şəkildə birləşdirərlər.
Yəni yuxarıdan hüceyrə membranımız
bu şəkildə görünər.
Və burada, həqiqətən, xüsusi olan bir şey var--
bu bir növ sənət əsərinə bənzəyir.
Əgər xatırlayırsınızsa, ibtidai sinifdə bizə
lobyaları və müxtəlif makaronları birləşdirərək sənət əsəri
yaratmağımız üçün layihələr verilirdi, baxın, bu bir növ
mənə onu xatırlatdı.
Əslində, bizim mozaika adlandırdığımız şeydə budur.
Yəni alimlər də eyni şeyi düşünürdülər.
Beləliklə, alimlər hüceyrənin bu modelini maye
mozaika modeli adlandırdılar və hüceyrəmizin mozaika
hissəsi burada təsvir oluna bilər.
Siz burada çoxlu müxtəlif hissələrin--müxtəlif
rəngli hissə növlərinin-- bu gözəl hüceyrə membranını
yaratmaq üçün birləşdirildiyini
görə bilərsiniz.
Hüceyrə membranını maye adlandırmağımızın
səbəbi, hüceyrə membranındakı bu parçaların, əslində,
hərəkət edə bilməsidir.
Onlar daşların içində yerləmirlər.
Deməli, hüceyrə membranındakı zülallar
və fosfolipidlər ətrafda bu şəkildə hərəkət edə bilirlər.
Buna görə də onları maye adlandırırıq.
Hüceyrə membranına yuxarıdan baxsaydıq,
bu necə görünərdi?
Yəni burada hərəkət, əslində, iki ölçülü deyil,
o sadəcə yuxarı, aşağı, sağa və sola gedir.
Əslində bir çox digər istiqamətlərdə də gedə bilər.
Zülallar və fosfolipidlər hüceyrə membranının hər tərəfində
hərəkət edə bilər.
Yəni yenidən maye mozaika modeli budur.
Və bir balaca maraqlı fakt
bu 1972-ci ildə kəşf olunub.
Yəni sadəcə 40 il əvvəl anladıq ki, hüceyrə membranımız,
əslində, maye
mozaika modelidir.
Beləliklə, yekunlaşdırsaq, hüceyrə membranımız
üç əsas maddədən əmələ gəlib.
Birincisi fosfolipidlərdir.
Bunlar hüceyrə membranının çox hissəsini
təşkil etməklə bərabər, hüceyrə membranınızın mövcud olması
üçün bir növ tikinti bloklarıdır.
İkincisi xolestroldur.
Xolesterol təsadüfi olaraq hüceyrə membranının
hər yerinə yayılır və hüceyrə membranının
axıcılığını qorumağa kömək edir.
Və üçüncüsü zülaldır və zülallar demək olar ki, bütün
zəruri hüceyrə membranı funksiyalarını yerinə yetirirlər.
Və bütün bunlara birlikdə maye mozaika modeli deyirik,
çünki hüceyrə membranımız çoxlu müxtəlif
şeylərdən əmələ gəlib və bu müxtəlif
şeylər həmişə ətrafda maye kimi hərəkət edirlər.