1990'ların ortasında sekiz yaşında bir çocuktum.
Filipinler'in güneyinde büyüdüm.
O yaşlarda, toplumun bizden beklentilerini anlamayacak kadar küçük
fakat etrafta neler olduğunu anlayacak kadar büyüktük.
Beş kişilik bir aile olarak
tek yatak odalı bir evde yaşadık.
Evimiz, çoğunlukla odun
ve oluklu metal saclardan yapılmış site evlerin içindeydi.
Bu evler asfaltsız yollar boyunca
birbirlerine çok yakın inşa edilmişti.
Mahremiyetle alakalı en ufak bir beklenti yoktu.
Yan komşuda ne zaman bir tartışma çıksa
her şeyi duyuyordunuz.
Ya da birazcık işi pişirseler bile duyuyordunuz.
(Kahkaha)
Bunu muhtemelen siz de duyardınız.
(Kahkaha)
Her çocuk gibi, bir ailenin neye benzediğini öğrendim.
Bir adam, kadın, çocuk ya da çocuklar.
Fakat bunun her zaman böyle olmadığını da öğrendim.
Aynı şekilde çalışan başka kombinasyonlar da var.
Sokağın aşağısında yaşayan üç kişilik bir aile vardı.
Evin hanımının adı Lenie'ydi.
Lenie'nin genellikle at kuyruğu yaptığı uzun siyah saçları
ve manikür yapılmış tırnakları vardı.
Dışarı her seferinde hafif makyaj
ve imzası niteliğindeki kırmızı rujuyla çıkardı.
Lenie'nin eşi hakkında pek bir şey hatırlamasam da
beyaz kolsuz tişörtler giydiğini
ve altın zincir taktığını hatırlıyorum.
Kızları benden birkaç yaş küçüktü.
Köydeki herkes Lenie'yi tanırdı.
Kasabanın bizim tarafındaki
en popüler güzellik salonunun sahibi ve işletmecisiydi.
Ne zaman ailesi yoldan geçse
her zaman gülümsemelerle selamlanırlardı
ve bazen, ayaküstü sohbetler için dururlardı.
Lenie'yle ilgili enteresan olan,
ayrıca transeksüel bir kadın olmasıydı.
Filipinler'in cinsiyet çeşitliliğiyle alakalı
köklü hikâyelerinden birine örnek oldu.
Lenie, sırf aşina olmadığımız için
veya anlamak için vakit ayırmamamızdan kaynaklı
çoğunlukla bize yabancı gelen şeylerin kanıtıydı.
Dünyadaki çoğu kültürde,
cinsiyet erkek-kadın ayrımıdır.
Bu sarsılmaz, tartışılmaz şekilde bireylerin sınıf ayrımıdır.
Birinin biyolojik cinsiyeti belirlendiğinde
onun karakterine ve beklentilerimize karar veriyoruz.
Fakat bütün kültürler öyle değil.
Bütün kültürler böyle sabit değil.
Birçok kültür cinsiyet farkını oluşturmak için
ilk olarak genital bölgeye bakmıyor.
Kuzey Amerika, Afrika, Hint Yarımadası
ve Filipinler de dahil Pasifik Adaları'nda
bazı cemiyetlerin kültürel serbestlik
ve cinsiyet çeşitliliğiyle alakalı uzun hikâyeleri var.
Belki bilirsiniz,
Filipin halkı 300 yıldan uzun bir süre İspanyol hükmü altındaydı.
1565 yılından 1898 yılına kadar.
Bu, günlük hayattaki Filipince sohbetlerin
neden İspanyolca kelimelerle harmanlandığının
ve benimki de dahil, soyadlarımızın kulağa İspanyolca gelmesinin sebebi.
Bu ayrıca Katolikliğin oldukça değişmez etkisini de açıklıyor.
Sömürgecilik öncesi dönemde,
Filipin halkları çoğunlukla animistikti.
Onlar her şeyde belirgin ruhsal esasının olduğuna inanıyordu;
bitkiler, hayvanlar,
taşlar, nehirler, mekânlar.
Güç, ruhta ikamet ediyordu.
Her kim o ruhsal güce bir koşum takabilirse çok saygı görürdü.
Şimdi, İspanyol sömürgecilik arşivlerinde çalışmalar yapan bilim insanları,
bu eski toplulukların ayrıca eşitlik taraftarı olduğunu ortaya çıkardı.
Erkeklerin kadınlardan fazla avantajı yoktu.
Kadın eşlere bir köle gibi değil, dost gibi davranılırdı.
Aile mukaveleleri onların varlığı ve onayı olmadan yapılmazdı.
Bazı kısımlarda kadınlar daha üstündü.
Bir kadın boşanabilirdi
ve boşandıktan sonra bile elinde tutabileceği
kendi toprağının sahibi olabilirdi.
Bir bebek sahibi olma ya da olmama imtiyazına sahipti
ve bebeğin adına karar verebilirdi.
Fakat sömürgecilik öncesi Filipin kadınlarının asıl gücü,
farklı etnik gruplardan şamanlar için kullanılan ortak bir terim olan
''babaylan'' rolünden gelmekteydi.
Bitkilerde ve ilahi irfanda uzmanlaşmış
toplum şifacılarıydılar.
Bebek doğurtuyorlar
ve ruh âlemiyle iletişim kuruyorlardı.
Şeytan çıkarma yapıyorlardı
ve sıklıkla toplumu korumak adına
kıç tekmeliyorlardı.
(Kahkaha)
Babaylan bir kadın rolü olmasına rağmen,
ayrıca ruhsal âlemde pratik yapan erkekler de vardı.
Eski İspanyol kolonisinden raporlarda erkek şamanların,
normal Batı erkeklerinin standartlarına uymadığını gösteren referanslar var.
Çapraz giyinimli
ve kadınsı görünüyorlardı
ya da cinsiyet anlamında belirsizdiler.
Francisco Alcina adındaki cizvit misyonerin dediğine göre,
şaman olduğunu düşündüğü bir adam,
''O kadar kadınsıydı ki
varlığı her açıdan bir erkekten çok, bir kadındı.
Kadınların yaptığı her şeyi;
battaniye dokumak,
kıyafetleri dikmek ve çömlek yapmak gibi
her şeyi o da yapıyordu.
Ayrıca kadın gibi dans ediyordu,
hiçbir zaman dansları farklı olan
erkekler gibi değildi.
Genel olarak erkekten çok kadına benziyordu.''
Peki, sömürgecilik arşivlerinde başka ilginç detay var mı?
Hiç sormayacaksınız sandım.
(Kahkaha)
Şu ana kadar çıkarabildiğiniz kadarıyla,
bu sömürgecilik öncesi toplumlarda
kendini idare etme olayı pek iyi gitmedi.
Bütün bu özgür, sevgi dolu, cinsiyet çeşitliliği oluru,
cinsiyet eşitliği aydınlığı
zamanla Avrupalıların duyarlılığıyla çarpıştı
ve İspanyol misyonerler gelecek 300 yılı
iki cinsiyet ayrımı modellerini empoze etmeye çalıştılar.
Ayrıca birçok İspanyol keşişi,
çapraz giyimli babaylanların
ya kendileri gibi dini nedenlerle evlenmediğini
ya da yetersiz veya kusurlu üreme organlarına sahip olduklarını düşündüler.
Fakat bu tamamen tahminden ibaretti.
1679 ve 1685 yılında derlenen "Bolinao El Yazması" adındaki dosyalarda
erkek şamanların kadınlarla evlendiğinden bahsediyor.
Tahminen 1590 yıllarında Boksor Kodeksi,
bize doğal erkek babaylan cinsellik eğilimiyle alakalı ipuçları sağlıyor.
''Normalde kadın gibi giyinirler,
aşırı iffetli davranırlar
ve o kadar kadınsılardı ki
erkek olduğunu bilmeyene kadın olduğunu inandırabilirdiniz.
Neredeyse hepsi üreme konusunda iktidarsızdı
ve nitekim başka erkeklerle evlenip karı koca olarak birlikte yattılar
ve bedensel bilgiye sahiptiler.''
Bedensel bilgi, tabii ki seks anlamında.
Şimdilerde çağdaş toplumlarda,
cinsiyet nedir ve nasıl tanımlanmalı şeklinde
süregelen bir tartışma var.
Benim ülkem de istisna değil.
Avustralya, Yeni Zelanda, Pakistan,
Nepal ve Kanada gibi bazı ülkeler
resmi evraklarda cinsiyet ayrımı olmayan seçenekleri sunmaya başladılar.
Bu evraklar pasaport ve kimlik kartı gibi şeyler.
Bütün bu cinsiyetle alakalı tartışmalarda,
bence kadın ve erkek cinsiyetiyle alakalı hakim kavramların
katıca biyolojik cinsiyetimize bağlı
sosyal yapılar olduğunu
aklımızda bulundurmakta fayda var.
Halkım için bu sosyal yapı dayatmadan geliyor.
Yüzyıllarca onların düşünce şekillerinin
yanlış olduğuna inandırılana kadar
kafalarına sokuldu.
Sosyal düzenle alakalı iyi olan şey,
zamana ve çağa uymak ayak uydurmak için
yeniden inşa edilebilir oluşu.
Toplumların daha çeşitli olmasına cevap verebilecek şekilde
yeniden inşa edilebilir.
Birbirimizin farklarından öğrenip
onlar için çalışabileceğimizi fark etmeye başlayan bir dünya
yeniden inşa edilebilir.
Bu konu hakkında düşündüğümde
Filipin halkını, cinsiyet eşitliği
ve kapsayıcılığıyla alakalı unutulmak üzere olan
çok önemli bir mirası düşünüyorum.
Bildiğim en nazik ruhlara sahip olup da
aşklarını tam olarak açamayanları düşünüyorum.
Bana karakterdeki dürüstlüğün, nazikliğin ve gücün
yargıdan daha önemli ölçüleri olduğunu;
insanların ten rengi, yaşı ya da cinsiyeti gibi
kontrol sahibi olmadıkları şeylerden daha önemli ölçüler olduğunu gösterip
hayatımda etki sahibi olanları düşünüyorum.
Lenie gibi insanların arkasında olup burada dururken
benden önce yaşamış olup hayatlarını kendi istediği gibi yaşamış
ve kendilerini ortaya koyup
bugün kendi hayatlarını istediği gibi yaşayabilen insanlara kolaylık oluşturmuş
insanlara inanılmaz minnettarım.
Çünkü kendiniz olmak devrimseldir.
Pes ettirmek amacıyla herhangi birini çile çektirerek
bu muntazam kutulara sizi tıkan insanlar sizin yerinize karar verdi:
Pes etmeyin.
Sizi görüyorum.
Atalarım sizi görüyor.
Onların kanı, bir çoğumuzda gezdiği gibi bende de geziyor.
Siz doğrusunuz ve diğer herkes gibi
haklarınızı ve tanınmayı hak ediyorsunuz.
Teşekkür ederim.
(Alkış)