Ay ufka yakın olduğunda,
tam tepemizde olduğundan
daha büyük görünüyor,
dikkatinizi çekti mi hiç?
Çektiyse, yalnız değilsiniz.
İnsanlar çok eski zamanlardan beri
bu garip olguyu merak etmişlerdir
ve şaşırtıcı biçimde hâlâ
iyi bir açıklamadan yoksunuz,
yine de uğraşıyoruz.
Tarihteki büyük düşünürlerden bazıları --
Aristo,
Batlamyus,
Da Vinci,
Descartes
-- bu sorunla boğuşmuş
ve doyurucu bir açıklama yapamamışlardır.
Öne sürülen ilk düşüncelerden biri
Ay'ın gökteki görüntüsünün, ufka yakınken
gerçekten de daha büyük olduğuydu.
Belki de Dünya'nın atmosferi dev bir mercek gibi
doğup batarken Ay'ı büyük gösteriyordu.
Fakat bu açıklama tutmadı.
Bir kere, atmosferin kırıcılığının
Ay'ı azıcık daha küçük göstermesi gerekirdi.
Artı, görünen Ay'ın büyüklüğünü
farklı konumlarda
gerçekten ölçerseniz,
hepsi aynı çıkıyordu.
Peki o zaman neden hâlâ doğarken
daha büyük görünüyor?
Bu bir tür göz yanılgısı olmalı.
Soru şu: Hangisi?
Açıklamalardan biri Ebbinghaus Yanılgısı.
Bu durumda özdeş iki nesne,
etraflarında bulunan nesnelerin boyutlarına
bağlı olarak farklı görünür.
Buradaki iki merkez daire aslında aynı büyüklükte.
Belki ayın ufka yakınken büyük görünme nedeni de
küçücük ağaçların,
evlerin ve kulelerin
yakınında bulunmasıdır.
Ay yükseldiğinde ise
gökyüzünün engin karanlığı ile çevrelenir
ve nispeten ufak görünür.
Bir diğer olasılık ise ünlü Ponzo Yanılgısı.
Eğer perspektife dayalı çizim yaptıysanız bilirsiniz,
bir şey ufka ne kadar yakınsa,
o kadar küçük çizilir.
Beynimizin buna otomatik olarak verdiği karşılık,
ufka yakın nesneleri, aslında göründüklerinden
daha büyük algılamaktır.
Çizimdeki sarı çizgilerin ikisi de
aynı boyutta,
fakat üstteki büyük görünüyor
çünkü onu, ufka doğru uzaklaşmış
olarak yorumluyoruz.
Böylece Ponzo ve Ebbinghaus ile
Ay yanılgısının gizemini
çözmüşe benziyoruz.
Ama ne yazık ki, işleri karıştıran
birkaç ayrıntı var.
Birincisi, şayet olay Ebbinghaus etkisi olsaydı,
bulutlardan çok yüksekte uçan pilotlar için
Ay yanılgısının kaybolmasını beklerdik,
çünkü ufka yakın herhangi daha küçük
bir nesne olmayacaktır.
Ama hem pilotlar hem de açık denizde bulunan
denizciler Ay yanılgısını gördüklerini söylüyorlar.
Öte yandan, olay sadece beynimizin
ufka yakın nesnelerin boyutlarını düzeltmesi olsaydı,
Ay yanılgısının planetarium içinde de gerçekleşmesini
beklerdik, çünkü
ufuk dahil tüm gökyüzü
başımızın üzerindeki küresel kubbede
gösterilir durumdadır.
İncelemeler gösteriyor ki,
durum öyle değil.
Daha da kötüsü,
eğilip, bacaklarınızın arasından Ay'a bakarsanız,
Ay yanılgısı
büsbütün kaybolmuş oluyor.
Olay iyice gülünç bir hâl almakta!
Günümüzün umut verici açıklamalarından biri
Yakınsak Küçültme olarak bilinir.
Beynimiz, nesnelerin uzaklığını
ve görünür boyutlarını,
gözün odaklamasına göre yorumlar.
Ufka bakarken,
gözünüz uzaklara odaklanır,
dolayısıyla beyniniz uzağa baktığınızı bilir.
Ay, belli bir büyüklükte görünür.
Beyniniz onun uzakta olduğunu düşünür,
ki öyledir, siz de doğal olarak
Ay'ın büyük olması gerektiği sonucuna varırsınız.
Ama gökyüzüne bakarken
gözlerinizin odaklanabileceği hiçbir şey yoktur,
dolayısıyla odaklanmadıkları durumlarına geçerler.
Bu da birkaç metre ileriyi işaret eder.
Şimdi beyniniz, Ay'ın gerçekte olduğundan
daha yakında olduğunu düşünür,
siz de doğal olarak, Ay'ın düşündüğünüz kadar
büyük olmadığı sonucuna varırsınız.
Ay'ın, ufka yakınken neden büyük
göründüğünü açıklamak yerine,
Yakınsak Küçültme Ay'ın tepemizdeyken
neden küçük göründüğünü açıklar.
Yeterli gelmedi mi?
Açıkçası, pek çok bilim insanına da gelmiyor.
O yüzden de, Ay yanılsamasına dair tartışmalar
artmaya devam ediyor ve
onu gökte gördüğümüz sürece de devam edeceğe benziyor.