คุณเคยสังเกตไหม
ว่าดวงจันทร์นั้นดูใหญ่ขึ้น
เมื่ออยู่ใกล้ขอบฟ้า
ใหญ่กว่าตอนที่มันอยู่สูงเหนือหัว
คุณไม่ใช่แค่คนเดียวที่รู้สึกเช่นนั้น
ผู้คนต่างสงสัยเกี่ยวกับปรากฎการณ์ประหลาดนี้
ตั้งแต่ยุคโบราณ
และที่น่าประหลาดใจ คือเรายังไม่มี
คำอธิบายดีๆ
แต่ไม่ใช่เพราะเราไม่พยายามอธิบายมัน
นักคิดผู้ยิ่งใหญ่หลายๆ คนในประวัติศาสตร์
เช่น อริสโตเติล
พโตเลมี
ดาวินชี่
เดคาร์ท
ล้วนต่างใคร่ครวญปัญหานี้มาแล้ว
แต่ก็ไม่สามารถหาคำอธิบายที่ดีพอ
แนวคิดแรกๆ เสนอว่า
ภาพของดวงจันทร์บนท้องฟ้า
นั้นใหญ่ขึ้นจริงๆ ตอนมันอยู่ที่ขอบฟ้า
บางทีชั้นบรรยากาศโลกอาจทำตัวเป็นเหมือนเลนส์ยักษ์
ที่ขยายภาพดวงจันทร์ในขณะที่มันขึ้นหรือตก
แต่คำอธิบายนั้นเหลวไหล
ถ้าเป็นจริง การหักเหแสงของชั้นบรรยากาศโลก
จะทำให้ดวงจันทร์เล็กลงนิดหน่อยด้วยซ้ำ
อีกทั้ง ถ้าคุณวัดขนาด
ของดวงจันทร์ที่คุณเห็น
ที่ตำแหน่งต่างๆ
ขนาดนั้นจะเท่าเดิมตลอด
แต่กระนั้น ทำไมมันจึงดูเหมือนใหญ่กว่า
เมื่อตอนมันขึ้นมาหล่ะ?
นี่คงเป็นรูปแบบหนึ่งของภาพลวงตา
คำถามก็คือ ภาพลวงตาแบบไหน
คำอธิบายหนึ่งคือ ปรากฎการณ์ เอ็บบิงเฮาล์ (Ebbinghaus Illusion)
คือเมื่อวัตุที่เหมือนกันสองชิ้นถูกมองว่าต่างกัน
เพราะขนาดเปรียบเทียบ
กับวัตถุที่ล้อมรอบ
วงกลมตรงกลางทั้งสองวงนั้น จริงๆ แล้วมีขนาดเท่ากัน
บางทีดวงจันทร์ดูใหญ่ขึ้นเมื่ออยู่ใกล้ขอบฟ้า
เพราะว่าใกล้ๆ มัน มีต้นไม้เล็กๆ,
บ้านเรือน,
และตึกระฟ้าไกลๆ.
แต่เมื่อดวงจันทร์ลอยสูงขึ้น
มันถูกห้อมล้อมด้วยความมืดอันกว้างใหญ่ของท้องฟ้า
จึงทำให้มันดูเล็กลง
ความเป็นไปได้อีกอย่างหนึ่งคือ ปรากฎการณ์ พอนโซ (Ponzo Illusion) ที่โด่งดัง
ถ้าคุณเคยพยายามวาดภาพทิวทัศน์
คุณจะรู้ว่าถ้าบางอย่างอยู่ใกล้เส้นขอบฟ้ามากเท่าไร
คุณควรเขียนให้มันมีขนาดเล็กลงมากเท่านั้น
สมองของเราชดเชยโดยอัตโนมัติ
โดยการรับรู้สิ่งที่อยู่ใกล้ขอบฟ้า
ว่ามันใหญ่กว่าที่มันปรากฎ
เส้นสีเหลือง 2 เส้นในรูปวาดนี้
มีขนาดเท่ากัน
แต่อันบนนั้นดูใหญ่กว่า
เพราะเราตีความมันว่ามันถอยห่าง
ออกไปในเส้นขอบฟ้า
ดังนั้น ระหว่างพอนโซ และเอ็บบิงเฮาส์
ดูราวกับว่าเราได้ไขปริศนา
แห่งภาพลวงตาของดวงจันทร์แล้ว
แต่โชคร้าย ที่ยังมีรายละเอียดอีกสองสามอย่าง
ที่ยังเป็นเรื่องซับซ้อนอยู่
อย่างแรก ถ้านี่เป็นแค่ปรากฎการณ์เอบบิงเฮาส์
เราก็ควรคาดว่า ภาพลวงตาของดวงจันทร์
จะหายไปสำหรับเหล่านักบินที่บินสูงเหนือเมฆ
เพราะคงไม่มีสิ่งเล็กๆ อื่นๆ
ใกล้เส้นขอบฟ้า
แต่ในความเป็นจริง นักบิน กะลาสีเรือ ที่อยู่กลางทะเล
ก็ยังอ้างว่าเห็นภาพลวงตาของดวงจันทร์
ในอีกแง่หนึ่ง ถ้านั่นเป็นแค่การ ที่สมองของเราปรับแก้ขนาดโดยอัตโนมัติ
สำหรับวัตถุที่อยู่ใกล้เส้นขอบฟ้า
เราน่าจะต้องเห็นภาพลวงของดวงจันทร์
ในท้องฟ้าจำลองด้วยเช่นกัน
ที่ซึ่งทั้งท้องฟ้า
รวมถึงเส้นขอบฟ้า
ถูกแสดงในโดมทรงกลมเหนือหัวของเรา
กระนั้น การศึกษาได้เผยให้เห็นว่า
มันไม่ได้เป็นเช่นนั้น
ที่แย่กว่านั้น
ภาพลวงตาของดวงจันทร์จะหายไปโดยสิ้นเชิง
ถ้าคุณแค่ก้มลง
และมองดวงจันทร์ลอดใต้หว่างขา
นี่มันตลกสิ้นดี
หนึ่งในคำอธิบายที่ดีที่สุดตอนนี้
เป็นที่รู้จักกันในชื่อ คอนเวอร์ชัน ไมครอปเซีย (Convergence Micropsia)
สมองของเรา ตัดสินระยะถึงวัตถุต่างๆ
และขนาดที่เห็นได้ของมัน
โดยการปรับโฟกัสของดวงตา
เมื่อดูที่เส้นขอบฟ้า
ตาของคุณต้องปรับโฟกัสไปไกลๆ
ดังนั้นสมองคุณจึงรู้ว่าคุณกำลังมองไปที่ไกลๆ
ดวงจันทร์จึงถูกเห็นว่ามีขนาดหนึ่ง
สองคุณคิดว่ามันไกล
ซึ่งจริงๆ ก็เป็นเช่นนั้น
ดังนั้น โดยสัญชาติญาณ คุณจึงสรุปว่าดวงจันทร์จะต้องใหญ่
แต่เมื่อมองขึ้นไปในท้องฟ้าสูงขึ้น
ไม่มีอะไรให้ตาของคุณโฟกัส
ดังนั้น ตาเราจึงปรับไปที่ค่าโฟกัสปกติเวลาพัก
ซึ่งเป็นระยะทางไม่กี่เมตร
ทีนี้สมองของคุณก็คิดว่าดวงจันทร์นั้นอยู่ใกล้มาก
กว่าในความเป็นจริง
ดังนั้น คุณจึงสรุปเอา
ว่าดวงจันทร์นั้นไม่ได้ใหญ่อย่างที่คุณคิด
มากกว่าที่จะอธิบายว่าทำไมดวงจันทร์
จึงดูใหญ่มากเมื่ออยู่ใกล้เส้นขอบฟ้า
คอนเวอร์เจนซ์ ไมครอปเซีย อธิบายว่า
ทำไมดวงจันทร์จึงดูเล็กมากเมื่ออยู่สูง
ยังไม่พอใจหรือ?
จริงๆ แล้ว นักวิทยาศาสตร์หลายๆ คนก็ไม่พอใจเช่นกัน
ดังนั้นการโต้แย่งเกี่ยวกับภาพลวงตาของดวงจันทร์ก็ยังดำเนินต่อ
และต่อไปเรื่อยๆ ตราบใดที่เรายังมองเห็นมัน
อยู่บนท้องฟ้ายามค่ำคืน