Người tinh khôn cao tuổi tập tễnh đi về phía ngọn lửa.
Những người trẻ tuổi bao quanh ông và yên lặng ngồi xuống.
Họ rất nóng lòng nghe người thợ săn nổi tiểng nhất trong bộ tộc.
Còn ông rất muốn chia sẻ tri thức của mình
Ông ấy hắng giọng...
và bắt đầu kể.
"Có 25 phần trăm khả năng bắt gặp thú săn mồi ở gần sông.
Mèo lớn chạy nhanh gấp đôi con người.
Cây cối làm tăng gấp đôi tuổi thọ của thợ săn yếu đuối."
Những người trẻ tội nghiệp... Bạn nghĩ họ có nhớ được gì không?
Bạn đã bao giờ ở trong hoàn cảnh như vậy
khi bạn cảm thấy chán chết vì một bài thuyết trình chưa?
Còn ông thợ săn tội nghiệp đó thì sao?
Ông ấy đã dành cả đời mài giũa kỹ năng săn bắn
và mất quá nhiều thời gian với bài trình bày đó.
Vậy mà kinh nghiệm đó sẽ mất cùng với ông
vì ông không thể truyền đạt lại nó.
Nếu bạn đã từng ở trong hoàn cảnh như vậy
khi bạn muốn dạy ai đó điều gì
nhưng không thể khiến họ nhớ được gì cả, hãy nói "Có".
(Khán giả) Có!
Nếu bạn đã từng cố thuyết phục ai đó về điều gì
dùng luận điểm và lý lẽ,
nhưng họ không lắng nghe lý lẽ hay tranh luận, hãy nói "Có".
(Khán giả) Có.
Điều này đã xảy ra với tất cả chúng ta.
Nói đúng chưa đủ, chúng ta cần phải biết cách truyền đạt lại
và để làm điều đó, thực tế và lý lẽ là không đủ.
Đó là lý do những diễn giả TED nổi tiếng trên thế giới
chỉ dành 25% thời lượng bài diễn thuyết để lập luận
và 65% thời gian kể chuyện.
Và họ đã đúng.
Các câu chuyện dễ nhớ hơn thông tin từ 2 đến 10 lần.
Để tôi nhắc lại, vì tôi mới đưa ra thông tin, và nó không dễ nhớ lắm.
Các câu chuyện dễ nhớ hơn thông tin từ 2 đến 10 lần.
Và đó là lý do các cuốn sách có ảnh hưởng trong lịch sử đều là truyện
và chúng đã tạo ra những tôn giáo lớn nhất trên thế giới.
Các câu chuyện có tác động mạnh.
Vậy tại sao ta không sử dụng chúng nhiều hơn để giao tiếp hàng ngày?
Chúng ta nên dùng chúng mọi lúc, nhưng ta lại dùng thông tin và lý lẽ.
Và tôi nghĩ là có hai lý do:
Thứ nhất, chúng ta không rõ tại sao các câu chuyện thu hút đến vậy.
Ý tôi là chúng ta là động vật của lý trí. Ta dùng thông tin hàng ngày.
Không thể tiếp tục dùng sao?
Và thứ hai là
Chúng ta không rõ cách tạo dựng câu chuyện dễ dàng.
Và tôi luôn tự hỏi bản thân hai câu hỏi này.
Cha tôi là nhà làm phim.
Chúng tôi luôn nói về các câu chuyện khi ở nhà.
Tôi học viết kịch bản ở cao học
và còn viết một cuốn sách về cấu trúc của một câu chuyện.
Điều đó dạy cho tôi cách tạo dựng câu chuyện
nhưng không dạy tại sao các câu chuyện lại cuốn hút.
Câu trả lời đến từ công việc của tôi.
Tôi phải đọc rất nhiều về khoa học thần kinh
và các câu chuyện về nó rất "điên rồ".
Tôi sẽ kể cho các bạn về nó. Nhưng thay vì chỉ kể đơn thuần
ta hãy làm một thí nghiệm nhỏ nhé?
Trong khi tôi kể về khoa học thần kinh của các câu chuyện
tôi muốn bạn phân tích điều đang diễn ra trong đầu, được chứ?
Bắt đầu thôi.
Nếu tôi nói "chuyển động hai chân"
các bạn nghĩ đến điều gì?
Đi bộ. Được rồi.
Thường thì não của bạn sẽ cố giải mã các từ
có thể ghép chúng lại với nhau...
Một vài bộ phận sẽ được kích hoạt.
Điều này khác nhau ở mỗi người.
Bạn đang cố giải mã từ, tưởng tượng ra chúng...
Rất khó.
Nếu thay vào đó, tôi kể về
một nhóm phụ nữ đang chạy.
Họ đang đạp chân xuống đất
cố chạy nhanh hết sức, các cơ căng hết lên
gió thổi vào mặt họ.
Bạn để ý chứ?
Hơi khác, đúng không?
Trong não bạn, chuyện gì đang xảy ra?
Bộ phận sẽ khiến bạn chạy trong thực tế
đã được kích hoạt.
Và bộ phận giúp bạn cảm nhận làn gió thổi trên da
cũng được kích hoạt.
Não của bạn không phân biệt được giữa việc nghe một câu chuyện
và thực sự trải nghiệm nó.
Điên rồ vậy đấy.
Giống như thực tế ảo vậy: các bộ phận tạo thế giới ảo
và não của bạn không phân biệt được thế giới thật và ảo.
Nếu như tôi kể cho bạn về ba cậu bé ác ý.
Chúng đang đạp xe đuổi theo bạn và chúng muốn hại bạn.
Nên bạn cố chạy, nhưng không thể vì chân bạn bị tật.
Bạn vẫn cố hết sức và cuối cùng bạn đã thoát ra.
Và bạn đã chạy được!
Chuyện xảy ra đều là ở trong não bạn.
Bạn có cảm giác mình gắn kết hơn? Bạn có cảm thấy như mình đã ở đó?
Đó thực ra là những gì xảy ra trong não bạn.
Cảm giác như bạn ở đó vì hoạt động não bộ của bạn
giống như của nhân vật chính.
Thực tế, đó cùng là hoạt động não bộ của tất cả chúng ta: tôi, bạn...
Bằng cách kể chuyện, tôi đã có thể "thần giao cách cảm" truyền đạt
những gì diễn ra trong não mình.
Nó giống như sự đồng cảm thuần tuý.
Tất cả những hoạt động não bộ này khiến câu chuyện trở nên đáng nhớ.
Nó ghi dấu ấn lại trong não bạn.
Vậy thì một câu chuyện là gì theo khía cạnh khoa học thần kinh?
Nó là cỗ máy đồng cảm.
Nó là một thiết bị giúp bạn hiểu được não người khác,
trải nghiệm như họ,
suy nghĩ như họ và cảm nhận như họ.
Khá tuyệt, đúng không?
(Khán giả) Phải!
Đây là lý do các câu chuyện chứa nhiều sức mạnh,
và chúng ta cần phải biết cách sử dụng nó
để tạo nên những câu chuyện hay.
Nếu bạn hỏi Aristotle 2000 năm trước,
ông ấy sẽ nói rằng có ba phần cho một câu chuyện: đầu, thân và kết.
Nhưng tôi chưa bao giờ thấy điều này sâu sắc.
Chúng ta cần nhiều chi tiết hơn để xây dựng câu chuyện.
Vậy thì đây là một công thức bạn có thể dùng.
Nhưng tôi sẽ không nói, mà sẽ cho các bạn thấy.
Có hai việc trước đó:
sẽ có vài nội dung phim kinh điển bị tiết lộ.
Nếu bạn chưa xem,
bạn nên thấy tồi tệ,
và đây chính là hình phạt cho các bạn.
Thứ hai, nó sẽ diễn ra khá nhanh đấy, được chứ?
Vậy hãy nắm chặt tay vào ghế...
Sẵn sàng chưa? Ta bắt đầu thôi.
(Bài hát mở đầu phim Vua Sư tử)
Chúng ta bắt đầu ở thế giới thường.
Đó là thế giới của nhân vật chính.
Đó là thế giới bình thường.
Nhưng có điều gì đó kỳ lạ.
Điều gì đó không đúng.
Cho đến khi, đột nhiên...
(Tiếng gõ cửa)
Một sự kiện mang tính kích động xảy ra.
Đó là sự kiện ở khoảng đầu câu chuyện
làm thay đổi thế giới của nhân vật chính
nhưng anh ta không biết phải tiếp nhận ra sao.
(Hagrid: "Con là phù thuỷ, Harry.")
Đó là khi người hướng dẫn đến
Ông sẽ đẩy nhân vật chính đối mặt với sự kiện mang tính kích động kia,
không chạy trốn nữa
và lôi anh ta ra khỏi thế giới thường
vượt qua cánh cửa sang thế giới đặc biệt.
Thế giới phép màu.
Một thế giới mới, hoàn toàn khác biệt so với nơi mà anh ta từng biết.
Ở đó, anh ta sẽ gặp đồng minh mới.
(Người ngoài hành tinh: Ồ) (Buzz: Xin chào!
kẻ thù mới...
và anh ra sẽ bắt đầu đối mặt với thử thách mới.
Cho đến khi, đột nhiên...
Bùm!
Điểm giữa xuất hiện.
Đó là sự kiện ở khoảng giữa câu chuyện, làm thay đổi toàn bộ
vì nó thay đổi cách nhân vật chính nhìn thế giới.
Anh ta nhận ra mình đã nhầm
nhưng không biết phải đối phó với thông tin này thế nào.
Anh ta yếu. Anh ta suy nghĩ về nó
còn kẻ thù lợi dụng điểm yếu này để tiến gần hơn...
Chúng đang đe doạ anh ta!
Chúng bao vây anh ta!
Và chúng tấn công!
Đây là một cơn khủng hoảng!
Là điểm trầm nhất của câu chuyện.
Thời điểm của các chết
hoặc mất mát.
Nhân vật chính gục ngã
và nhận ra mình phải thay đổi điều gì đó.
Đó là sự trở lại.
Anh ta đang quay lại, khí thế hơn.
Anh sẽ đối mặt với kẻ thù lần cuối.
Nhưng giờ anh đã thay đổi
nên anh có thể vươn lên tầm cao mới.
Và giờ, anh ấy chiến thắng.
Bây giờ chúng ta thấy hậu quả: anh ta trở về thế giới thường
nơi xuất phát của mình, nhưng anh ta đã thay đổi.
Nhờ đó, anh đã chiến thắng
và nhờ đó, anh có được phần thưởng!
Vậy đó là cấu trúc của câu chuyện, đúng không?
Chúng ta đã xong.
Chưa đâu.
Cảm giác khá là trực quan, đúng không?
Không hề.
Bạn cứ hỏi một người kể chuyện nào và anh ta sẽ nói:
"Hãy quên công thức đi, bạn nên làm theo cái này!
Công thức sai hết rồi!"
Rồi bạn hỏi một người khác, họ sẽ nói:
"Gì cơ? Câu chuyện còn chẳng có ba phần.
Chúng có năm, sáu... hoặc tám...
hoặc 22...
hoặc 31!
Thực tế, có hàng trăm công thức cho câu chuyện ở ngoài kia
và chẳng ai đồng ý với ai cả.
Cuộc tranh luận có thể hay khi bạn viết sách hay kịch bản phim.
Nhưng ta chỉ cần một công thức thôi, một cái dễ làm theo
để xây dựng câu chuyện dùng hàng ngày,
ta cần cái gì đơn giản hơn, cái gì đó cơ bản.
Nếu các câu chuyện không phải là đường thẳng
mà là đường tròn?
Đường tròn theo nghĩa là đầu và cuối kết nối với nhau.
Sau khi trải qua thế giới phi thường và cuộc phiêu lưu,
ta quay lại với thế giới thường.
Và nhờ sự đối lập, ta có thể làm nổi bật nét khác biệt.
Ta có thể thấy điều đó, như ở trong Vua Sư tử.
Ta bắt đầu với việc Simba được sinh ra.
Sau khi trải qua một vòng đời,
ta kết thúc với con của cậu ra đời.
Ta thấy được điều này trong phim ''12 năm nô lệ''
ta bắt đầu với một nhóm đàn ông da màu làm nô lệ
và kết thúc với một nhóm đàn ông da màu được tự do.
Trong Trọng lực
ta bắt đầu với một phụ nữ, một mình trong vũ trụ, nhìn Trái Đất
và kết thúc với người đó, một mình, ở Trái Đất, nhìn ra vũ trụ.
Trong Mad Men,
tập đầu tiên của mùa đầu tiên,
Don Draper không hề hạnh phúc,
nhưng anh ta giải quyết một chiến dịch quảng cáo khó nhằn
Và cuối cùng, bảy năm sau, ở tập cuối cùng,
anh ta lại giải quyết một chiến dịch quảng cáo khó nhằn
nhưng lần này anh ta hạnh phúc.
Hay trong Bố già,
ta bắt đầu với một đám cưới và kết thúc bằng một đám ma.
Bạn có thể thấy cấu trúc
của điểm đầu và điểm kết của vòng tròn.
Và điều tương tự diễn ra sau đó,
trong "vấn đề" và "giải pháp", sự kiện kích động và cao trào,
Ví dụ, quay trở lại phim Bố già,
ở phần đầu, Michael Corleone nói:
"Gia đình tôi là dạng lừa đảo, nhưng tôi không giống họ."
Điều ông ấy muốn nói là:
"Đối với tôi, sự thành thật và phép lịch sự quan trọng hơn gia đình."
Tới cuối bộ phim,
ông đã giết toàn bộ kẻ thù của gia đình và nói dối vợ mình,
và đặt gia đình lên trên sự thành thật và phép lịch sự.
Bạn có thể thấy hình ảnh phản chiếu ở đây.
Điều tương tự xảy ra trong ''Câu chuyện đồ chơi''
chúng ta bắt đầu với Buzz:
anh ta hạ cánh và thách thức quyền lãnh đạo của Woody.
Đến cuối câu chuyện, họ là bạn và cùng là lãnh đạo.
Khuôn mẫu mà tôi đang nói đây diễn ra trong suốt câu chuyện.
Nửa đầu là để khám phá vấn đề
còn phần sau là để khám phá giải pháp.
Đó là lý do trong câu chuyện như The Matrix
taa có thể thấy các cảnh nối tiếp nhau
của phần một được phản chiếu trong phần hai.
Điên rồ thật! Như thể họ lấy phần một của phim đó
và dùng tất cả các cảnh đó trong phần hai
và lật ngược chúng lại.
Giờ bạn có thể thấy câu trúc của câu chuyện rồi chứ?
Nửa đầu đang phản chiếu nửa thứ hai, có sự đối xứng ở đây.
Và khi nào bạn có hai phần, thì chúng cần được kết nối với nhau
Và đó chính là "điểm giữa".
Điểm giữa chính là sự kiện chính của câu chuyện
vì nó đem đến sự thông suốt để giải quyết vấn đề.
Trong Bố già, đó là lần đầu tiên Michael Corleone giết người
vì thế, đặt gia đình trên phép lịch sự, và ông ta thích điều đó.
Trong Vua sư tử, khi vị vua Mufasa chết
con trai ông nhận ra mình không thể là một thằng nhóc nữa.
Cậu sẽ phải trưởng thành và trở thành vua.
Trong Câu chuyện đồ chơi, Buzz và Woody bị bắt đi và họ nhận ra
nếu không dừng cãi vã thì họ sẽ chết.
Trong 'Thần lực thức tỉnh', khi Rey chạm vào kiếm ánh sáng và nhận ra
mình có thể là một Jedi...
Đó chính là cấu trúc của câu chuyện, và bạn thấy nó như một hình tròn vậy.
Đó là "cấu trúc vòng tròn".
Và cấu trúc này áp dụng ở mọi nơi, không chỉ có những bộ phim tôi mới nói tới
Bạn có thể thấy nó trong Hamlet, Macbeth,
trên thực tế, trong hầu hết các tác phẩm của Shakespeare.
Bạn có thể thấy nó xa hơn nữa
Beowulf? Sử thi đầu tiên bằng tiếng Anh
có cấu trúc vòng tròn.
Xa hơn nữa? Cuộc đời Đức Phật thì sao?
Rồi bạn có thể xem xét không chỉ truyện, mà còn các phim và truyện dài.
Ví dụ, mỗi bộ ba phim Star Wars là một "vòng tròn".
Cả sáu phim cũng là một vòng tròn, sáu phim đầu ấy.
Còn Harry Potter, mỗi cuốn là một vòng tròn và bảy cuốn là một vòng tròn
Bạn có thể thấy điều này ở cấp độ vi mô:
với một câu chuyện hay, mỗi hành động, mỗi cảnh
đều là một vòng tròn.
Tại sao cấu trúc này lại ở khắp nơi? Tại sao ta luôn thấy nó?
Nó có điều gì là cơ bản?
Đó chính là cấu trúc
giải quyết vấn đề.
Bạn nêu ra vấn đề và khám phá nó.
Bạn mang đến cái nhìn sâu sắc để giải quyết vấn đề.
Bạn khám phá cái nhìn đó. Và rồi bạn giải quyết nó.
Các câu chuyện nhằm để giải quyêt vấn đề.
Tôi đang nói các câu chuyện là để giải quyết vấn đề
và tôi cũng có nói cách đây 5 phút rằng chúng là cỗ máy đồng cảm, nhỉ?
Vậy làm sao để kết hợp hai điều này?
Câu chuyện là một cách
để hiểu được người khác
để biết cách giải quyết vấn đề.
Hay nói cách khác,
câu chuyện là một cách
để học hỏi.
Bạn thấy đấy, hàng trăm nghìn năm trước,
người tinh khôn không phải loài khoẻ nhất hay nhanh nhất.
Nhưng họ giải quyết vấn đề giỏi nhất.
Những người thích các câu chuyện nhất
có thể giải quyết nhiều vấn đề hơn. Họ trải qua nhiều thứ hơn.
Họ có thể sinh nhiều con hơn, lan rộng bộ gen của họ.
Và đó là cách ta phát triển để yêu các câu chuyện
vì chúng dạy cho ta nhiều bài học.
Người thợ săn kia,
ông ấy sẽ chẳng bao giờ chia sẻ được những điểm đó.
Ông ấy đáng lẽ sẽ nói: "Khi ở tuổi của các cậu
một ngày tôi bị đói nên tôi vào rừng săn bắn.
Khi đến gần sông, tôi thấy một con sư tử
con sư tử nhìn thấy tôi...
Tôi chạy, nhưng nó nhanh hơn tôi
nên tôi nhảy lên cây và tự cứu mình."
Rồi những người trẻ nói gì?
"Ồ, mình không nên ra sông, có thú săn mồi ở đó.
Mình không nên cố chạy nhanh hơn sư tử...
Và nếu gặp nguy hiểm, mình cần leo lên cây."
Những bài học mà có lẽ họ không bao giờ nhớ nổi
giờ đã in hằn trong tâm trí họ.
Bạn muốn dùng sức mạnh của câu chuyện? Hãy lắng nghe kĩ điều tôi nói.
Bạn có mệt mỏi với việc dạy ai đó điều gì
nhưng họ không nhớ gì hết không?
Đừng nhồi thông tin cho họ, mà hãy đưa chúng vào câu chuyện!
Bạn có mệt mỏi với việc thuyết phục ai về điều nào đó
nhưng họ không để tâm đến lý lẽ không?
Đừng nhồi nhét lý lẽ cho họ nhưng hãy dùng các câu chuyện.
Nhưng đừng chỉ dùng một lần.
Hãy dùng câu chuyện ở nhà, ở trường,
ở nơi làm việc, ở mọi nơi, hàng ngày!
Các bạn của TED, hãy có sự tò mò trí tuệ độc đáo để tìm kiếm sự thật.
Hãy làm chủ khả năng kể chuyện và bạn sẽ lan toả được nó.
Xin cảm ơn.
(Tiếng vỗ tay)