1796 yılında, bilim insanı Edward Jenner
ineklerde görülen çiçek hastalığı virüsünden elde ettiği bir maddeyi
çiçek hastalığı virüsü kaynaklı ölümcül salgınlara karşı
gerekli korumayı sağlayacağı önsezisi ile 8 yaşındaki bir çocuğa enjekte etti
ve bu başarılı oldu.
Sekiz yaşındaki çocuk hastalığa karşı bağışıklık kazandı
ve bu bilinen ilk aşı oldu.
Ancak bu nasıl oldu?
Aşıların nasıl işlediğini anlamak için
önce, bağışıklık sisteminin bulaşıcı hastalıklara karşı bizi nasıl
koruduğunu anlamak gerekir.
Yabancı mikroplar vücudumuza girdiğinde,
bağışıklık sistemi bunları tanımlayıp vücudumuzdan atmak için
bir dizi tepki verir.
Bağışıklık sisteminin çalışıp tepki vermesinin belirtilerini
öksürük, hapşırık, kızarıklık ve yüksek ateş olarak yaşarız,
sistem, bakteri gibi tehditleri kıstırmak durdurmak ve defetmek için çalışıyordur.
Bu doğal bağışıklık tepkileri, adaptif bağışıklık denen
ikinci savunma hattımızı da harekete geçirir.
Görevleri mikroplarla savaşmak ve saldırganların özellikleri ve onlarla
en iyi nasıl savaşılacağı konusunda
bilgi toplamak olan, özel B ve T hücreleri
devreye girer.
Bu bilgiler, aynı patojen (mikrop) vücuda tekrar
saldırdığında çok işe yarar.
Vücudumuzun gösterdiği bu akıllıca tepkiye rağmen hâlâ risk vardır.
Vücudun patojenlere nasıl tepki göstereceğini öğrenmesi
ve savunma geliştirmesi zaman alır.
Ama bazen de,
eğer vücut patojenlerle savaşamayacak kadar güçsüz veya gençse (bebek),
güçlü patojenler (mikroplar) vücut için çok tehlikeli olabilir.
Peki ya vücudun bağışıklık tepkisini, kişi hasta olmadan önce
hazır hâle getirsek nasıl olur?
İşte aşılar bunun içindir.
Vücudun kendini savunmak için kullandığı yöntemlerden yola çıkarak
doktorlar aşıları kullanarak, insanları hastalığa tamamen maruz bırakmadan,
vücudun adaptif bağışıklık sistemini harekete geçirirler.
Bunun sonucu olarak, birçok farklı tipe ayrılan ve her biri
farklı bir hastalık için kullanılan birçok aşı tipi ortaya çıkmıştır.
Birincisi, canlı (atenüe) aşılarımız var.
Bunlar patojenin (mikrobun) zayıflatılmış, zararsız bir biçimidir.
İkincisi inaktif (ölü) aşılarımız var. Bu aşılarda patojenler ölüdür.
Bu iki aşı tipinde de, zayıflatılmış ya da etkisiz hâle getirilmiş patojen
tam bir hastalığa yol açamaz
ama tıpkı bir hastalık gibi, bağışıklık sistemini uyarıp harekete geçirir
ve böylece patojenlerin bir profilini oluşturarak
vücuda bir saldırıyı tanımayı öğretir.
Canlı (atenüe) aşıların olumsuz yanı üretimlerinin zor olmasıdır
ve ayrıca canlı ve az da olsa güçlü oldukları için
bağışıklık sistemi zayıf kişiler bu aşıları yaptıramazlar.
İnaktif aşıların olumsuz yanı ise uzun süreli bir bağışıklık sağlamamalarıdır.
Bir başka tip ise subunit aşıdır,
patojenin yalnızca antijen adı verilen kısmından yapılırlar
çünkü bağışıklık sistemini asıl tetikleyen bu maddedir.
Antijenlerin, protein ve polisakkarit gibi sadece belirli bileşenlerinin
ayrıştırılmasıyla elde edilen
bu aşılar belirli tepkileri harekete geçirebilirler.
Bilim insanları şimdi, DNA aşısı adı verilen tamamen yeni
aşı tipleri üzerinde çalışıyor.
Bu aşı tipinde, vücudun belirli patojenlere karşı bağışıklık tepkisini
tetiklemede ihtiyaç duyduğu belirli antijenleri üreten genler ayrıştırılmıştır.
Bu genler İnsan vücuduna enjekte edildiğinde,
vücuttaki hücrelere antijen üretme komutu verir.
Bu daha güçlü bir bağışıklık tepkisi sağlar
ve vücudu gelecekteki tehditlere karşı hazırlar.
Ayrıca aşı sadece belirli bir genetik materyal içerdiği için
patojenin içeriğinde bulunan ve hastalığa sebep olup hastaya zarar
verebilecek diğer maddeleri içermez.
Eğer bu aşılar başarılı olursa
önümüzdeki yıllarda saldırgan patojenlere karşı
daha etkili tedaviler geliştirebiliriz.
Edward Jenner'ın bu olağanüstü buluşunun
uzun yıllar boyunca modern tıbbı teşvik etmesi gibi,
devam eden aşı geliştirme çalışmaları da
belki de bize bir gün, HIV ,
sıtma,
veya Ebola gibi hastalıkları bile tedavi edebilme imkanı sağlayabilir.