Đây từng là Đế chế lớn nhất Tây Bán Cầu, với dân số gần 10 triệu người.
Trên diện tích hơn 900.000 km2,
người Inca đã xây dựng những trung tâm hành chính,
những đền đài, hệ thống đường xá và kênh đào khổng lồ.
Họ làm điều đó trên một địa hình cực kì hiểm trở,
không hề sử dụng bánh xe, ngựa kéo, sắt thép, và ngay cả chữ viết.
Vậy mà trong vòng 100 năm hình thành trong thế kỉ 15,
Đế chế Inca đã sụp đổ.
Theo truyền thuyết, tổ tiên của những người cai trị Inca
được tạo ra bởi thần mặt trời Inti, và được sinh ra từ hang Tambo Toco.
Người dẫn dắt bốn em trai và bốn em gái là Ayar Manco,
được ban cho một cây gậy vàng với chỉ dẫn:
hãy tìm một vùng đất mà cây gậy có thể cắm vào lòng đất,
một vùng đất màu mỡ.
Sau rất nhiều cuộc tìm kiếm,
Ayar Manco và các anh em đến Thung lũng Cuzco,
nơi cây gậy vàng được cắm vào lòng đất.
Sau khi chiến đấu với những người dân bản địa hung dữ,
họ thành lập thủ đô,
và Anyar Manco trở thành Manco Capac, vị Vua đầu tiên của Inca, hay Sapa Inca.
Những di tích khảo cổ cho thấy
người Inca định cư ở thung lũng này vào khoảng năm 1200 CN.
Họ vẫn là một vương quốc nhỏ cho tới năm 1438,
khi bộ tộc láng giềng Chanka bao vây gần như toàn bộ thung lũng.
Viracocha, vị vua Inca tại vị, cùng người thừa kế đã trốn chạy vì sợ hãi
nhưng một người con trai của ông ở lại, chiêu mộ thành công lực lượng chiến đấu.
Nhờ tài năng quân sự, ông trở thành vị vua thứ chín của Inca,
lấy hiệu là Pachacuti, hay "Đại Hồng Thuỷ".
Pachacuti mở rộng lãnh thổ đến khắp dãy núi Andes,
khiến Inca trở thành một Đế chế nhờ những cải cách quy mô lớn.
Lãnh thổ Inca được tổ chức lại thành Tahuantinsuyu, hay "Bốn Tỉnh",
với các thống đốc quản lý bốn khu dưới quyền Vua.
Dù không có chữ viết, người Inca sử dụng hệ thống nút thắt phức tạp gọi là quipu
để ghi lại số liệu và có thể cả những thông tin khác.
Bộ máy quan liêu dựa trên hệ thập phân giúp nhà cầm quyền
đánh thuế người dân một cách có hệ thống và hiệu quả.
Đổi lại, Đế chế bảo vệ người dân và cung cấp cơ sở vật chất, lương thực
và nhu yếu phẩm trong những nhà kho lớn, sẵn sàng khi cần thiết.
Hệ thống ruộng bậc thang và thuỷ lợi được xây dựng,
và nhiều loại lương thực trồng theo từng độ cao,
được vận chuyển đến khắp các vùng trên đế quốc.
Dưới triều đại của Pachacuti, thành phố nổi tiếng Machu Picchu được dựng nên.
Con trai Pachacuti là Topa Inca tiếp tục quá trình mở rộng lãnh thổ,
và cuối cùng, lên ngôi vào năm 1471 CN.
Đến cuối triều đại của ông, lãnh thổ Inca đã mở rộng đến phần lớn phía Tây Nam Mỹ.
Con trai Topa là Huayna Capac kế vị ông vào năm 1493.
Nhưng những chiến dịch quân sự xa xôi đã khiến kết cấu xã hội trở nên căng thẳng.
Vào năm 1524, Huayna Capac đã chịu một cơn sốt nặng.
Thực dân Tây Ban Nha đã đến Caribbean trước đó một thời gian,
và mang những bệnh dịch mà người dân bản địa chưa bao giờ nhiễm.
Hàng triệu người chết trong đại dịch,
trong đó có Huayna Capac và người thừa kế của ông.
Ngai vàng bỏ trống khiến nội chiến bùng nổ giữa hai người anh em còn sống sót,
Atahualpa và Huascar, khiến Đế chế Inca suy yếu nghiêm trọng.
Vào năm 1532, sau khi chiến thắng trong cuộc nội chiến,
Atahualpa và quân đội của ông chạm trán những kẻ xâm lược châu Âu.
Dù không có ưu thế về lực lượng, Francisco Pizarro và đội quân xâm lược nhỏ
đã chiến thắng với ngựa và súng, thứ người Inca chưa bao giờ thấy.
Atahualpa bị giam giữ và bị xử tử một năm sau đó.
Thực dân Tây Ban Nha vô cùng kinh ngạc khi nhìn thấy thủ đô Cuzco.
Pizarro miêu tả kiến trúc ở đây đẹp đến "phi thường ngay cả tại Tây Ban Nha."
Dù thủ đô sụp đổ, nội chiến cùng dịch bệnh giết chết người dân bản địa,
một số người Inca đã di tản đến một thủ đô mới ở Vilcabamba,
và kháng chiến trong 40 năm tiếp theo.
Nhưng đến năm 1572, thực dân Tây Ban Nha đàn áp toàn bộ cuộc kháng chiến
cùng với phần lớn di sản vật thể và văn hoá của người Inca.
Và như thế, Đế chế Inca vĩ đại sụp đổ, còn nhanh hơn cả khi nó hình thành.