Bilo je to najveće carstvo u istoriji zapadne hemisfere,
s populacijom od skoro 10 miliona lica.
Duž teritorije od preko 900.000 kilometara kvadratnih,
njegovi stanovnici su gradili masivne administrativne centre,
hramove, široke puteve i sisteme kanala.
To je postizano na nepristupačnom, najudaljenijem terenu,
i to bez upotrebe točkova, konja, železa, pa čak i pisanog jezika.
Ipak, sto godina nakon njegovog uspona u petnaestom veku,
Carstvo Inka neće više postojati.
Prema legendi,
pretke vladara Inka je stvorio bog sunca Inti,
a pojavili su se iz pećine pod nazivom Tambo Toko.
Ajar Manko je predvodio četvoricu braće i četiri sestre,
koji su nosili zlatnu motku sa uputstvima
da pronađu mesto na kom će motka potonuti u zemlju
pokazujući tako plodno tlo.
Nakon mnogih avantura i opsežne potrage,
Ajar Manko i njegovi rođaci su stigli do doline Kusko,
gde je motka probila zemlju.
Nakon proterivanja opakih lokalnih stanovnika,
osnovali su svoj glavni grad,
a Ajar Manko je postao Manko Kapak, prvi Sapa Inka, tj. kralj Inka.
Arheološki dokazi nagoveštavaju
da su se Inke prvi put doselile u ovu dolinu oko 1200 n.e.
Ostali su manje kraljevstvo do 1438,
kada ih je gotovo u potpunosti svrgnulo susedno pleme Čanka.
Tadašnji kralj Inka, Virakoča, i njegov imenovani naslednik su pobegli u strahu,
ali jedan od njegovih sinova je ostao
i uspešno je obnovio gradsku odbranu.
Zbog svojih vojnih veština postao je deveti vladar Inka,
uzimajući ime Pačakuti ili "Kataklizma".
Pačakuti je proširio vladavinu Inka širom andskih planina,
transformišući kraljevstvo u carstvo putem opsežnih reformi.
Teritorija carstva je reorganizovana kao Tahuantinsuju ili "četiri četvrtine",
sa četiri dela kojima su vladali guverneri koji su odgovarali kralju.
Iako Inke nisu imali pismo,
koristili su složen sistem čvorova na kanapu pod imenom kipu
kako bi beležili brojeve, a možda i druge informacije.
Birokratija organizovana dekadnim sistemom je omogućavala sistematično
i efikasno oporezivanje stanovnika carstva.
Zauzvrat, carstvo je pružalo bezbednost, infrastrukturu i izdržavanje
velikim skladištima koja su sadržavala potrepštine koje su korišćene po potrebi.
Građene su velike terase i sistemi navodnjavanja
i uzgajani su razni usevi na različitim nadmorskim visinama,
koji su transportovani širom carstva.
A tokom vladavine Pačakutija
izgrađeno je čuveno naselje Maču Pikču.
Pačakutijev sin, Topa Inka, je nastavio vojno širenje carstva,
i vremenom će postati vladar, 1471. g.n.e.
Do kraja njegove vladavine, carstvo je pokrivalo veći deo zapadne Južne Amerike.
Topin sin, Huajna Kapak, ga je nasledio 1493.
Međutim, udaljene vojne kampanje novog vladara su otuđile društveno tkivo.
A 1524, Huajna Kapak je oboleo od groznice.
Španski konkvistadori su nešto ranije stigli na Karibe,
donoseći bolesti protiv kojih urođenici nisu imali imunitet.
Milioni su umrli u epidemiji,
uključujći Huajna Kapaka i njegovog budućeg naslednika.
Prazno mesto na tronu je pokrenulo građanski rat između dva preživela brata,
Atahualpa i Huaskara,
koji će poprilično da oslabi carstvo.
Godine 1532, nakon što je konačno pobedio u inčanskom građanskom ratu,
Atahualpa i njegova vojska su se suočili sa evropskim osvajačima.
Iako prilično nadbrojani,
Fransisko Pizaro i njegova mala grupa konkvistadora
je neutralisala kraljevu mnogo veću silu puškama i konjima,
koji su Inkama bili potpuno nepoznati.
Atahualpa je zarobljen i ubijen oko godinu kasnije.
Španski osvajači su bili zadivljeni glavnim gradom, Kuskom.
Pizaro je opisao da je toliko lep "da bi bio izuzetan čak i u Španiji".
Iako je glavni grad pao,
a domaće stanovništvo je uništeno građanskim ratom i bolešću,
neke Inke su se povukle u novi glavni grad Vilkabamba
i pružali su otpor narednih 40 godina.
Međutim, do 1572, Španci su uništili sav preostali otpor
zajedno sa većim delom fizičkog i kulturnog nasleđa Inka.
Tako je veliko carstvo Inka palo čak i brže nego što se uzdiglo.