Αυτή η εικόνα του Βιτρουβιανού Ανθρώπου,
από τα σχέδια του Λεονάρντο,
έχει γίνει ένα από τα πιο αναγνωρίσιμα
σύμβολα της Αναγέννησης.
Γιατί όμως;
Είναι μια απλή ζωγραφιά με μελάνι, σωστά;
Λάθος!
Ας ξεκινήσουμε να απαντήσουμε στην ερώτηση
με ένα μαθηματικό πρόβλημα.
Ξέρω πώς να υπολογίσω την επιφάνεια του κύκλου.
Παίρνω την τιμή του π
και την πολλαπλασιάζω με την ακτίνα στο τετράγωνο.
Ξέρω επίσης πώς να μετρώ την επιφάνεια ενός τετραγώνου.
Πολλαπλασιάζω τη βάση με τον εαυτό της.
Πώς, όμως, μπορώ να υπολογίσω την επιφάνεια ενός κύκλου
και να δημιουργήσω ένα τετράγωνο με μια ίση επιφάνεια;
Το πρόβλημα αυτό συχνά αποκαλείται «ο τετραγωνισμός του κύκλου»
και αρχικά τέθηκε την περίοδο της αρχαιότητας.
Όπως και άλλες ιδέες του αρχαίου κόσμου,
απόκτησε νέα πνοή στη διάρκεια της Αναγέννησης.
Όπως αποδεικνύεται,
είναι αδύνατο να λυθεί αυτό το πρόβλημα
εξαιτίας της φύσης του π,
αλλά αυτό είναι άλλη ιστορία.
Το σχέδιο του Λεονάρντο,
που επηρεάστηκε από τις σημειώσεις
του Ρωμαίου αρχιτέκτονα Βιτρούβιου,
τοποθετεί έναν άνθρωπο σταθερά στο κέντρο
ενός κύκλου και ενός τετραγώνου.
Ο Βιτρούβιος υποστήριζε ότι o ομφαλός
βρίσκεται στο κέντρο του ανθρώπινου σώματος
και αν κανείς πάρει ένα διαβήτη
και τοποθετήσει το σταθερό του άκρο στον ομφαλό,
μπορεί να σχεδιαστεί τέλεια ένας κύκλος γύρω από το σώμα.
Επιπλέον, ο Βιτρούβιος αναγνώρισε
ότι το άνοιγμα και το ύψος των χεριών
έχουν μια σχεδόν τέλεια αντιστοιχία με το ανθρώπινο σώμα,
και έτσι τοποθετείται τέλεια το σώμα μέσα σε ένα τετράγωνο.
Ο Λεονάρντο χρησιμοποίησε τις ιδέες του Βιτρούβιου
για να λύσει μεταφορικά το πρόβλημα του τετραγωνισμού του κύκλου
χρησιμοποιώντας το ανθρώπινο είδος ως επιφάνεια και για τα δυο σχήματα.
Ωστόσο, ο Λεονάρντο δεν είχε μόνο τον Βιτρούβιο κατά νου.
Υπήρχε μια πνευματική κίνηση
στην Ιταλία εκείνη την εποχή
με την ονομασία Νεοπλατωνισμός.
Η κίνηση αυτή πήρε μια παλιά έννοια
από τον 4ο αιώνα που είχε αναπτυχθεί από τον Πλάτωνα και τον Αριστοτέλη,
με την ονομασία «Η Μεγάλη Αλυσίδα της Ύπαρξης».
Η αντίληψη αυτή υποστηρίζει ότι το σύμπαν έχει μια ιεραρχία
που μοιάζει με αλυσίδα
και η αλυσίδα αυτή ξεκινά στην κορυφή με τον Θεό,
μετά κατέρχεται με τους αγγέλους,
τους πλανήτες,
τα αστέρια
και όλες τις μορφές της ζωής
προτού καταλήξει με τους δαίμονες και τους διαβόλους.
Στα πρώτα βήματα αυτής της φιλοσοφικής κίνησης
πίστευαν ότι η θέση του ανθρώπινου είδους σε αυτή την αλυσίδα
ήταν ακριβώς στο κέντρο.
Επειδή οι άνθρωποι έχουν θνητό σώμα
που συνοδεύεται από μια αθάνατη ψυχή,
διαιρούμε το σύμπαν στη μέση.
Τον καιρό που ο Λεονάρντο σχεδίαζε
τον Βιτρουβιανό Άνθρωπο, ωστόσο,
ένας Νεοπλατωνιστής ονομαζόμενος Πίκο ντελα Μιράντολα
είχε μια διαφορετική ιδέα.
΄Εθεσε το ανθρώπινο είδος εκτός αλυσίδας
και υποστήριξε ότι οι άνθρωποι έχουν μια μοναδική ικανότητα
να παίρνουν όποια θέση επιθυμούν.
Ο Πίκο υποστήριζε ότι ο Θεός επιθυμούσε
ένα ον ικανό να κατανοεί
το όμορφο και περίπλοκο σύμπαν που είχε δημιουργήσει.
Αυτό οδήγησε στη δημιουργία του ανθρώπινου γένους,
που το έβαλε στο κέντρο του σύμπαντος
με την ικανότητα να πάρει όποια μορφή θέλει.
Το ανθρώπινο είδος, σύμφωνα με τον Πίκο,
έχει τη δυνατότητα να κυλήσει προς τα κάτω στην αλυσίδα όπως ένα ζώο
ή να ανέβει προς τα πάνω στην αλυσίδα σαν θεός,
η επιλογή είναι δική μας.
Ξανακοιτώντας το σχέδιο,
βλέπουμε ότι αν αλλάξουμε τη θέση του ανθρώπου,
μπορεί να καλύψει τις ασύμπτωτες περιοχές
ενός κύκλου και ενός τετραγώνου.
Εάν η γεωμετρία είναι η γλώσσα στην οποία είναι γραμμένο το σύμπαν
τότε αυτό το σχέδιο φαίνεται να λέει
ότι μπορούμε να υπάρξουμε μέσα σε όλα του τα στοιχεία.
Το ανθρώπινο είδος μπορεί να καλύψει όποιο σχήμα
επιθυμεί γεωμετρικά
και φιλοσοφικά.
Σε τούτο εδώ το σχέδιο,
ο Λεονάρντο μπόρεσε να συνδυάσει
τα μαθηματικά,
τη θρησκεία,
τη φιλοσοφία,
την αρχιτεκτονική
και τις καλλιτεχνικές δεξιότητες της εποχής του.
Δεν εκπλησσόμαστε που υπήρξε τέτοιο ίνδαλμα
ολόκληρη εκείνη την εποχή.