Je strandt duizenden mijlen ver van huis
zonder geld of bezittingen.
Een dergelijke toestand zou veel mensen doen wanhopen
en hun vreselijke lot vervloeken.
Maar voor Zeno van Cyprus
werd het de basis van zijn levenswerk en nalatenschap.
De eens rijke koopman verloor alles
toen hij bij Athene schipbreuk leed rond 300 v. Chr.
Met niet veel anders omhanden liep hij een boekenwinkel in,
raakte geïntrigeerd door te lezen over Socrates,
en begon te studeren bij de bekende filosofen van die stad.
Toen Zeno zijn eigen studenten begon op te leiden,
stichtte hij de filosofie die bekend staat als stoïcisme,
wier leringen van deugd, tolerantie en zelfbeheersing
generaties van denkers en leiders hebben geïnspireerd.
De naam stoïcisme komt van de Stoa Poikile,
de versierde openbare zuilengalerij
waar Zeno en zijn discipelen voor discussie bijeenkwamen.
Tegenwoordig gebruiken we het woord ‘stoïcijns’ meestal
in de betekenis van iemand die onder druk kalm blijft
en emotionele uitersten vermijdt.
Hoewel dit een van de belangrijke aspecten van het stoïcisme is,
was de oorspronkelijke filosofie toch meer dan alleen maar een houding.
De stoïcijnen vonden dat alles om ons heen
werkt volgens een web van oorzaak en gevolg,
wat resulteert in een rationele structuur van het heelal,
wat zij 'logos' noemden.
We hebben niet altijd de controle over de gebeurtenissen om ons heen,
maar wel over hoe we dingen aanpakken.
In plaats van zich een ideale maatschappij voor te stellen,
probeert de stoïcijn om te gaan met de wereld zoals hij is
door zelfverbetering na te streven middels de vier kardinale deugden.
Praktische wijsheid:
de kunst om complexe situaties
logisch, geïnformeerd en kalm aan te pakken;
gematigdheid:
beoefening van zelfbeheersing en matiging in alle aspecten van het leven;
rechtvaardigheid:
anderen eerlijk behandelen, zelfs wanneer ze fout hebben gehandeld;
en moed:
niet alleen in buitengewone omstandigheden,
maar ook dagelijkse uitdagingen aangaan met duidelijkheid en integriteit.
Zoals Seneca, een van de meest beroemde Romeinse stoïcijnen schreef:
"Soms is zelfs leven al een daad van moed."
Maar terwijl stoïcisme zich richt op persoonlijke vervolmaking,
is het geen egocentrische filosofie.
In de tijd dat de Romeinse wetten slaven nog als eigendom beschouwden,
ijverde Seneca voor hun humane behandeling
en benadrukte dat we allemaal hetzelfde fundamentele mens-zijn delen.
Evenmin zet stoïcisme aan tot passiviteit.
Het gaat om het idee
dat alleen mensen die zelf deugd en zelfbeheersing hebben verworven
positieve verandering teweeg kunnen brengen in anderen.
Een van de beroemdste stoïcijnse schrijvers
was ook een van Rome's grootste keizers.
Tijdens zijn 19-jarige heerschappij
gaf stoïcisme Marcus Aurelius de vastberadenheid
om het rijk door twee grote oorlogen te leiden,
terwijl hij in die tijd veel van zijn kinderen verloor.
Eeuwen later zouden Marcus’ dagboeken
Nelson Mandela voorzien van advies en troost
tijdens zijn 27 jaar gevangenschap
in zijn strijd voor raciale gelijkheid in Zuid-Afrika.
Na zijn vrijlating en de uiteindelijke overwinning
benadrukte Mandela vrede en verzoening.
Hij geloofde dat het onrecht uit het verleden
niet kon worden gewijzigd,
maar dat zijn volk ze in het heden het hoofd kon bieden
en een betere, rechtvaardigere toekomst moest trachten te bouwen.
Stoïcisme was eeuwenlang een actieve school voor filosofie
in Griekenland en Rome.
Als formele instelling verdween ze,
maar haar invloed is tot vandaag doorgegaan.
Christelijke theologen zoals Thomas van Aquino
bewonderden zijn nadruk op de deugden en namen dat over.
Ook zijn er parallellen
tussen het stoïcijnse ‘ataraxia’, of rust van de geest,
en het boeddhistische concept van ‘nirvana’.
Een bijzonder invloedrijke stoïcijn was de filosoof Epictetus,
die schreef dat lijden niet voortkomt uit de gebeurtenissen in ons leven,
maar uit hoe we ze beoordelen.
Dit komt terug in de moderne psychologie
en de zelfhulp-beweging.
Zo richt rationeel emotieve gedragstherapie
zich op het veranderen van de zelfondermijnende houdingen
die mensen aannemen jegens hun levensomstandigheden.
Er is ook Viktor Frankl’s logotherapie.
Door Frankl’s eigen ervaringen in het concentratiekamp
is logotherapie gebaseerd op het stoïcijnse beginsel
dat we onze wilskracht kunnen benutten om ons leven betekenis te geven,
zelfs in de somberste situaties.