Cách đây một năm
lần thứ 3 trong đời, não tôi ngừng hoạt động.
Tôi đã trải qua một cuộc tiểu phẩu, và não tôi chìm đắm trong chất gây mê
Tôi nhớ cảm giác tách rời và vỡ vụn
và sự lạnh lẽo.
Và rồi tôi tỉnh lại, dù mơ hồ và mất phương hướng,
nhưng cuối cùng thì cũng tỉnh lại.
Mỗi khi bạn tỉnh dậy từ một giấc ngủ sâu,
bạn sẽ cảm thấy lẫn lộn về thời gian hoặc lo lắng về việc ngủ quên,
nhưng luôn có một cảm giác về thời gian trôi qua,
về sự tiếp nối giữa trước đó và bây giờ.
Hồi tỉnh sau gây mê mang một cảm giác rất khác
Tôi có thể đã trải qua 5 phút, 5 giờ,
5 năm hay thậm chí 50 năm.
Đơn giản lúc đó tôi không có nhận thức.
Đó là một sự lãng quên hoàn toàn.
Gây mê -- là một loại ma thuật hiện đại.
nó biến con người thành đồ vật,
và biến lại thành con người.
Và quá trình này
là một trong những bí ẩn tuyệt vời nhất của khoa học và triết học.
Nhận thức xảy ra như thế nào?
Bằng cách nào đó, trong mỗi bộ não,
hoạt động kết nối của hàng tỷ nơ ron,
và mỗi nơ ron là một cỗ máy sinh học nhỏ bé,
đang tạo nên trải nghiệm nhận thức.
Không phải là bất kỳ nhận thức nào
đó chính là nhận thức của bạn ngay tại lúc này đây
Điều đó xảy ra thế nào?
Việc trả lời câu hỏi này rất quan trọng
vì đó là tất cả nhận thức cho mỗi chúng ta.
Không có nó sẽ không có thế giới,
không có cái tôi,
không có gì cả.
Khi ta đau khổ, chúng ta nhận thức được nó
dù qua tinh thần hay thể xác
Và nếu chúng ta có thể trải nghiệm được niềm vui hay nổi đau,
còn động vật thì sao?
Có thể chúng cũng có nhận thức phải không?
Chúng cũng có cảm nhận về cái tôi?
Khi máy tính trở nên nhanh hơn và thông minh hơn,
sẽ đến một thời điểm nào đó không xa
khi iPhone của tôi có được ý thức về sự tồn tại của chính nó.
Tôi nghĩ viễn cảnh cho trí tuệ nhân tạo có ý thức còn khá xa vời.
Và tôi nghĩ đến điều đó vì nghiên cứu của tôi mách bảo tôi
rằng ý thức không liên quan nhiều đến sự thông minh thuần túy
mà liên quan nhiều đến bản chất tự nhiên của ta như là một tổ chức sống biết thở.
Ý thức và sự thông minh là những thứ rất khác nhau.
Bạn không cần phải thông minh thì mới biết đau khổ, nhưng trước hết bạn phải sống.
Trong câu chuyện tôi sắp kể,
kinh nghiệm về ý thức của chúng ta về thế giới xunh quanh,
và về chính cái tôi trong đó,
là một loại ảo giác có kiểm tra
nó xảy ra nhờ vào chính vì cơ thể sống của chúng ta.
Có lẽ các bạn đã nghe nói là chúng ta không biết gì
về cách não và cơ thể tạo ra sự nhận thức.
Và người ta thậm chí còn nói nó vượt ra ngoài tầm của khoa học.
Nhưng thực ra,
25 năm qua đã chứng kiến sự bùng nổ của công trình khoa học về lĩnh vực này.
Nếu bạn đến phòng thí nghiệm của tôi tại đại học Sussex,
bạn sẽ thấy các nhà khoa học của nhiều chuyên ngành
và đôi khi có cả các triết gia.
Tất cả chúng tôi cố gắng tìm hiểu cách ý thức hoạt động
và điều gì xảy ra khi nó bị nhầm lẫn.
Và cách làm rất đơn giản.
Tôi mời các bạn nghĩ về ý thức
như là bạn nghĩ về sự sống.
Trước hết, mọi người nghĩ bản chất của sự sống
có thể không được giải thích bởi vật lý và hóa học--
rằng sự sống phải phức tạp hơn vấn đề hóa học nhiều.
Nhưng rồi không ai nghĩ như vậy nữa.
Khi các nhà sinh học tham gia nhiên cứu
về việc giải thích các đặc tính của các tổ chức sống
trong mức độ vật lý và hóa học--
mọi thứ như là sự trao đổi chất, sinh sản, cân bằng vật lý--
bí ẩn của định nghĩa sự sống bắt đầu được khai phá,
và người ta không nhắm tới các giải pháp huyền bí nữa,
như là một sức mạnh của sự sống hay là lực đẩy sự sống.
Vậy sự sống cũng như ý thức.
Một khi chúng ta bắt đầu giải thích những đặc tính của nó
trong phạm vi mọi sự xảy ra bên trong não và cơ thể,
thì sự huyền bí về ý thức
hình như bắt đầu được giải mã.
Ít ra là một phác họa.
Vậy chúng ta bắt đầu nhé.
Đặc tính của ý thức là gì?
Khoa học về ý thức nên cố gắng giải thích điều gì?
Ngày nay, tôi thường nghĩ về ý thức trong 2 hướng khác nhau.
Ta có những trải nghiệm về thế giới xung quanh,
nhờ ánh sáng, âm thanh và mùi vị,
còn có những tín hiệu đa xúc cảm, toàn cảnh, 3 chiều, tràn ngập các bộ phim.
Và còn có ý thức về chính mình.
Đó là kinh nghiệm về chính bản thân mình của bạn và của tôi.
Nhân vật chính trong phim,
và có thể phương diện ý thức mà chúng ta bám vào rất chặt chẽ.
Hãy bắt đầu với kinh nghiệm về thế giới quanh ta,
và với ý tưởng quan trọng của não là động cơ ban đầu.
Hãy tưởng tượng mình là bộ não.
Bạn bị nhốt trong hộp sọ,
cố hình dung những gì đang xảy ra ở thế giới bên ngoài.
Không có ánh sáng trong hộp sọ. Âm thanh cũng không.
Tất cả chúng ta có là những dòng xung điện
mà chỉ được truyền gián tiếp từ bên ngoài,
dù cho các vật bên ngoài có thế nào đi nữa.
Đó là nhận thức -- hình ảnh của thế giới bên ngoài --
nhận thức phải là một quá trình trung gian
ở đó não kết nối những tín hiệu giác quan này
với sự phán đoán hay tin tưởng về cách thức thế giới tồn tại
từ những ước đoán tốt nhất của cái tạo ra những tín hiệu.
Não không nghe âm hay thấy ánh sáng.
Cái mà ta nhận được là những phán đoán tốt nhất về điều xảy ra trong thế giới.
Tôi xin đưa vài ví dụ.
Bạn có thể thấy ảo ảnh này trước đây,
nhưng tôi muốn bạn nghĩ về nó theo cách khác.
Nếu bạn nhìn 2 ô này, A và B,
đúng là chúng rất khác nhau về độ tối phải không?
Nhưng chúng thật ra chúng cùng màu.
Và tôi có thể minh họa điều này.
Nếu tôi đặt một hình khác ở đây
và nối 2 ô vuông đó với một thanh màu xám,
bạn có thể thấy không có gì khác cả.
Chúng có cùng màu xám như nhau.
Và nếu bạn vẫn không tin tôi,
tôi sẽ mang thanh đặt ngang để nối chúng lại.
Nó là một khối màu xám, không có gì khác cả.
Đây không phải là trò ảo thuật.
Nó chỉ có cùng màu xám,
nhưng lấy nó đi lần nữa, và nó trông rất khác.
Vậy điều đang xảy ra
là não sử dụng khả năng phán đoán ưu tiên
để xây dựng trên cung tiếp nối của vỏ não thị giác
mà một cái bóng làm mờ hình dạng của một bề mặt,
làm cho chúng ta thấy ô B sáng hơn so với thực tế.
Đây là ví dụ khác,
ví dụ này cho thấy vận tốc não sử dụng những phán đoán nhanh như thế nào
để thay đổi cái mà ta trải nghiệm thực.
Hãy nghe đoạn này.
(Giọng nói biến dạng)
Nghe có vẻ kỳ lạ phải không?
Hãy nghe lại và xem thử bạn có nghe được gì không.
(Giọng nói biến dạng)
Vẫn còn mờ lắm.
Bây giờ hãy nghe đoạn này.
(Đoạn ghi âm) Anil Seth: Tôi nghĩ Brexit là một ý tưởng thật khủng khiếp.
(Cười)
Như vậy đó.
Bạn nghe được vài từ phải không?
Bây giờ hãy nghe lại đoạn lúc nảy. Tôi mới tua tại.
(Giọng nói biến dạng)
Bạn nghe được các từ rồi đó.
Một lần nữa xem.
(Giọng nói biến dạng)
Ok, có điều gì ở đó?
Điều đáng chú ý là những thông tin âm thanh vào trong não
không thay đổi gì cả.
Cái được thay đổi chính là sự phán đoán tốt hơn của não
về những tác động trên thông tin âm thanh.
Và cái đó làm thay đổi điều bạn nghe được.
Tất cả điều đó làm cho não có được cơ sở nhận dạng
trong tình trạng nhận thức khác.
Thay vì nhận dạng phụ thuộc nhiều vào tín hiện vào trong não
từ thế giới bên ngoài,
nó phụ thuộc rất nhiều
và sự phán đoán do nhận thức theo hướng ngược lại.
Chúng ta không nhận thức thế giới một cách thụ động,
chúng ta có được những nhận thức rất chủ động.
Thế giới mà chúng ta trải nghiệm lại xuất hiện
từ bên trong ra ngoài bằng hoặc nhiều hơn
từ ngoài vào trong.
Tôi xin đưa thêm 1 ví dụ về nhận thức
như là một hoạt động chủ động, một quá trình suy diễn.
Chúng ta kết nối thực tế ảo với quá trình tạo hình ảnh
để mô phỏng hiệu ứng về phỏng đoán nhận thức siêu sức mạnh
trên kinh nghiệm bản thân.
Trong đoạn video toàn cảnh này, chúng tôi đã làm biến đổi khung cảnh --
đó là trong khung viên của trường đại học Susex --
thành một sân chơi huyền ảo.
Chúng tôi sử lý cảnh quay bằng thuật toán Deep Dream của Google
để mô phỏng hiệu ứng phỏng đoán nhận thức về siêu sức mạnh.
Trong trường hợp này để thấy những con chó.
Bạn có thể thấy cảnh tượng rất kỳ lạ.
Khi phán đoán nhận thức mạnh như thế,
như trong trường hợp này,
kết quả rất giống với ảo giác
người ta có thể nói mình ở trong trạng thái bị biến đổi,
hay có thể là loạn tinh thần.
Bây giờ hãy nghĩ về điều đó trong 1 phút.
Nếu ảo giác là một loại nhận thức không kiểm soát,
thì nhận thức ở đây và lúc này cũng là một loại ảo ảnh,
nhưng là một loại ảo ảnh có kiểm soát
ở đó những phán đoán của não được bao trùm
bởi thông tin cảm giác từ bên ngoài.
Thật ra, chúng ta luôn ảo giác về thời gian,
kể cả lúc này.
Khi chúng ta đồng ý với nhau về những ảo giác đó
thì chúng ta gọi nó là thực tế.
(Cười)
Bây giờ, tôi xin nói với bạn rằng trải nghiệm của bạn về bản thân,
trải nghiệm về chính bạn,
cũng chỉ là một ảo giác được tạo ra bởi não.
Đó là ý tưởng kỳ lạ phải không?
Vâng, ảo tưởng thị giác có thể lừa dối mắt bạn,
nhưng làm cách nào để tôi có thể bị đánh lừa về việc tôi là tôi?
Phần lớn chúng ta,
trải nghiệm mình là một con người
là đồng nhất, thống nhất và liên tục
điều đó rất khó đạt được.
Nhưng chúng ta không nên xem nó như đạt được.
Có nhiều cách khác để chúng ta cảm nghiệm về mình.
Đó là trải nghiệm về việc mình có một cơ thể
và là một cơ thể.
Có trải nghiệm về nhận thức thế giới
từ người đầu tiên nhìn thấy.
Có trải nghiệm về ý định muốn làm điều gì
và về nguyên nhân sự việc xảy ra trên thực tế.
Và có những trải nghiệm
là 1 con người liên tục và riêng biệt,
được xây dựng từ 1 tập hợp những kỷ niệm phong phú và tương tác xã hội.
Nhiều trải nghiệm cho thấy,
và nhiều bác sĩ tâm thần và thần kinh biết rất rõ,
rằng những cách khác biệt này chúng ta trải nghiệm về chính mình
có thể bị vỡ vụn ra.
Điều đó muốn nói là trải nghiệm trong quá khứ
về chính mình là một hình ảnh được xây dựng của bộ não.
1 trải nghiệm khác, cũng giống như những trải nghiệm ở trên,
cần được làm rõ.
Hãy quay lại chính cái cơ thể của bạn.
Làm thế nào để não sản sinh ra được trải nghiệm về việc chính mình là 1 cơ thể
và về việc mình có 1 cơ thể?
Vâng, cùng nguyên tắc được áp dụng.
Não làm những phán đoán tốt nhất
về cái không thuộc về cơ thể.
Và có 1 kết quả thực nghiệm đẹp trong khoa học thần kinh để minh họa điều đó.
Và không giống với hầu hết những thực nghiệm thần kinh khác,
thực nghiệm này bạn có thể làm tại nhà.
Cái các bạn cần chỉ là 1 trong những thứ này.
(Cười)
Và vài cái chổi quét sơn.
Trong ảo giác tay cao su,
cánh tay thật của 1 người được giấu đi,
và cánh tay cao su được đặc phía trước.
Rồi cả hai tay đồng thời được tô với chổi sơn
trong khi người đó nhìn vào bàn tay giả đó.
Phần lớn mọi người, sau 1 lúc,
điều đó dẫn đến một cảm giác rất huyền bí
rằng tay giả là 1 phần của cơ thể họ.
Và ý tưởng rằng sự tương thích giữa tiếp xúc thị giác và tiếp xúc xúc giác
trên 1 đồ vật giống bàn tay ở vị trí của bàn tay thật,
là đủ bằng chứng cho não nghĩ rằng
bàn tay giả là 1 bộ phận của cơ thể.
(Cười)
Vậy bạn có thể thử mọi thứ.
Bạn có thể đo độ dẫn truyền của da và phản xạ cơ thể,
nhưng không cần đâu.
Rõ ràng là người mặc đồ xanh tưởng nhầm bàn tay giả.
Điều đó có nghĩa là thậm chí trải nghiệm của việc cơ thể là gì
thì cũng là sự phán đoán tốt nhất--
một loại ảo giác có kiểm soát bởi não.
Còn một điều nữa.
Chúng ta không chỉ trải nghiệm cơ thể như đồ vật trong môi trường xung quanh,
chúng ta còn trải nghiệm chúng từ bên trong.
Chúng ta cảm nghiệm được những cảm giác về cơ thể từ bên trong.
Và những tín hiệu cảm giác từ bên trong của cơ thể
liên tục thông tin cho não về trạng thái của những cơ quan bên trong,
cách thức tim hoạt động, huyết áp như thế nào,
nhiều thứ lắm.
Loại nhận thức này, ta gọi là nhận thức bên trong,
thường bị bỏ qua.
Nhưng nó vô cùng quan trọng
vì nhận thức và trạng thái bình thường của cơ thể --
cái đó giúp ta sống.
Đây là cách nhìn khác về bàn tay giả.
Bàn tay này từ phòng thí nghiệm đại học Succex.
Và đây, người ta thấy 1 thực tế ảo về tay của họ,
bàn tay này chuyển màu đỏ và đen
đúng theo nhịp hay không đúng nhịp tim của họ.
Khi nó nhấp nháy đúng nhịp tim,
thì người ta cảm thấy rõ hơn rằng nó là một phần của cơ thể họ.
Vậy những trải nghiệm về việc có cơ thể được cắm sâu
trong việc nhận thức cơ thể từ bên trong.
Cuối cùng, tôi muốn các bạn chú ý đến,
những trải nghiệm về cơ thể từ bên trong, chúng rất khác với
những trải nghiệm về thế giới quanh ta.
Khi tôi nhìn quanh, thế giới đầy các đồ vật --
bàn, ghế, tay giả,
người, nhiều người --
có cả cơ thể tôi nữa,
tôi có thể nhận thức nó như là 1 đồ vật trong thế giới bên ngoài.
Nhưng những trải nghiệm về thế giới bên trong,
chúng không giống như vậy.
Tôi không cảm nhận được quả thận ở đây,
gan ở đây,
lá lách ở đây ...
Tôi không biết lá lách ở đâu cả,
nhưng nó có ở đó.
Tôi không cảm nhận những thứ bên trong như là những đồ vật.
Thật ra, tôi không trải nghiệm chúng trừ phi chúng bị vấn đề.
Tôi nghĩ điều đó rất quan trọng.
Cảm nhận trạng thái bên trong của cơ thể
không phải là xác nhận nó là gì,
mà là sự kiểm soát và tình trạng bình thường --
việc giữ cho các thay đổi sinh lý không vượt qua các giới hạn
để tương thích với sự sống còn.
Khi não dùng những phán đoán để vẽ ra những thứ đó,
chúng ta nhận thấy được sự vật như là những nguyên nhân tạo cảm giác.
Khi não dùng những phán đoán để kiểm tra và bình thường hóa mọi thứ,
thì chúng ta trải nghiệm được sự kiểm soát đang tốt hay không ổn.
Vậy phần lớn những trải nghiệm cơ bản về chính mình,
về chính cơ thể của mình,
được ăn sâu trong cơ chế sinh học để giữ cho ta sống còn.
Và khi chúng ta suy nghĩ theo cách này,
chúng ta có thể bắt đầu thấy rằng tất cả những trải nghiệm nhận thức,
vì chúng ta phụ thuộc vào cơ chế nhận thức phán đoán,
tất cả xuất phát từ điều cơ bản này để giúp ta sống còn.
Chúng ta trải nghiệm thế giới và chính chúng ta
với cơ thể, thông qua cơ thể và nhờ vào cơ thể.
Cho phép tôi nói lại cụ thể từng bước.
Điều mà chúng ta thấy đều phụ thuộc
vào khả năng phán đoán của não về vạn vật bên ngoài.
Thế giới được trải nghiệm xuất phát từ bên trong,
chứ không phải chỉ riêng bên ngoài.
Ảo tưởng bàn tay giả cho thấy về trải nghiệm từ bên trong
về cái mà cơ thể của ta là hay không phải là.
Và những phán đoán liên quan đến bản thân phụ thuộc nhiều vào tín hiệu cảm xúc
xuất phát từ bên trong cơ thể.
Và cuối cùng,
những trải nghiệm về cơ thể mình chính là sự kiểm soát và trạng thái bình thường
chứ không phải là vẽ ra lại cơ thể mình.
Vậy những kinh nghiệm về thế giới quanh ta và chính ta trong đó --
đó là những ảo giác được kiểm soát
được vẽ từ hơn triệu năm tiến hóa
để giữ cho ta sống được trong thế giới nhiều nguy cơ và cơ hội.
Chúng ta phán đoán để tồn tại.
Bây giờ, tôi chia tay các bạn với 3 áp dụng cho kiến thức này.
Trước hết, chỉ khi ta có thể nhầm lẫn về thế giới,
thì ta mới có thể nhầm lẫn về chính mình
khi cơ chế phán đoán có vấn đề.
Hiểu điều này mở ra nhiều cơ hội cho ngành tâm thần học và thần kinh học,
vì ta có thể biết được cơ chế
hơn là chỉ xử lý những triệu chứng
trong điều kiện như trầm cảm và tâm thần phân liệt.
Thứ hai:
Điều làm cho tôi chính là tôi không thể thu nhỏ lại hay sử dụng
một chương trình phần mềm trên rô bốt,
dù cho nó có thông minh và tinh vi đến đâu.
Chúng ta là động vật sinh học bằng xương bằng thịt
có trải nghiệm nhận thức ở nhiều mức độ định dạng
bởi cơ chế sinh học để giữ cho ta sinh tồn.
Việc làm cho máy tính thông minh hơn không thể làm cho chúng có nhận thức.
Cuối cùng,
thế giới bên trong của mỗi cá nhân,
cách chúng ta nhận thức,
chính là cách cảm nhận được nhận thức.
Và thậm chí sự nhận thức của con người nói chung --
đó chính là vùng rất nhỏ bé trong không gian rộng lớn của sự nhận thức có thể.
Cái tôi và thế giới bên ngoài là duy nhất đối với mỗi người chúng ta,
nhưng nó được cắm rễ sâu trong cái cơ chế sinh học
được chia sẻ với nhiều sinh vật sống khác.
Bây giờ đây là những thay đổi cở bản
trong cách thức chúng ta hiểu chính mình,
nhưng tôi nghĩ chúng thật tuyệt vời,
vì khi trong khoa học, từ Copernic--
chúng ta không xem mình là trung tâm vũ trụ --
rồi đến Darwin --
chúng ta xem mình có mối liên quan với tất cả sinh vật khác --
cho đến ngày nay.
Với cảm giác tuyệt vời hơn về tầm hiểu biết
đưa đến cảm giác tuyệt hơn về cảm nhận
và một nhận thức thú vị hơn
ở đó chúng ta là một phần không thể tách rời của toàn thể vũ trụ.
Và ...
Khi kết thúc sự nhận thức,
sẽ không có gì phải lo sợ cả.
Không gì cả.
Cảm ơn.
(Vỗ tay)