["Viv lib se pa senpman wete chenn pa w,
viv lib se viv yon jan ki respekte epi anrichi libète lòt moun." Nelson Mandela]
Gwo bravo te akeyi koup wayal Ayiti a lè yo te rive pou pran kouwòn.
Apre li fin resevwa kouwòn ak baton kouvri ak pyèr epi desen
Henry Christophe chita sou twòn li, ki te monte rive wo wo - 20 mèt wi.
Men, moun sa yo ki t ap bat bèl bravo yo pa te fouti konnen ke premye wa Ayiti a
se li ki t ap dènye wa peyi a tou.
Se depi Christophe te fèt, yo te mete li nan esklavaj sou zile Grenad.
Pandan li te timoun yo te balote li pami plizyè zile nan Karayib la.
Li te gen apèn 12 zan an 1779 lè li te akonpaye mèt li
ki t al ede Revolisyonè Ameriken yo nan batay Savannah.
Goumen manch long sa a se premye fwa Christophe te viv vyolans yon revolisyon.
Apèn si gen kèk dokiman ki ekri sou lavi Christophe touswit apre lagè a.
Nan pwochen deseni ki pral vini an nou konnen li pral fè bòs mason
epi sèvè nan yon otèl nan ansyen koloni franse a Sen Domeng,
peyi ki pral vin rele Ayiti a.
Nan lane 1791, lè esklav yo nan koloni a lanse revolisyon an,
Christophe jwenn yon lòt chans batay pou libète.
Avèk Toussaint Louverture kòm chèf, rebèl yo goumen kont plantè yo,
epitou kont lame Grann Bretay ak Espay ki t ap chèche pran kontwòl zile a.
Christophe pran grad byen vit,
li montre li menm nivo ak jeneral ki gen eksperyans pase li.
Rive 1793, Louverture reyisi libere tout moun ki rele "esklav" nan Sen Domeng.
Rive 1801 menm li fè zile a tounen yon koloni semi-otonòm.
Men, pandan tan sa a, Napoleon Bonaparte te pran pouvwa an Frans,
e li bay tèt li misyon retabli esklavaj ak otorite Lafrans nan tout koloni yo.
Lè Lafrans eseye remete esklavaj, sa kreye gwo rezistans.
Jeneral Christophe menm rive boule kapital la pou anpeche okipasyon.
Finalman, revolisyon mete ak fyèv jòn vin fòse sòlda franse yo kraze rak.
Men, batay la te gentan fè viktim.
Yo arete Louverture, epi yo fèmen li pou li mouri nan prizon Lafrans.
Kèk ane pita, se menm malè sa a ki pral tonbe sou
pwòp pitit gason Christophe ki te gen apèn 9 an.
Apre revolisyon an, Christophe ak jeneral
Jean-Jacques Dessalines ansamn ak Alexandre Pétion
pral gwo chèf nan nouvo gouvènman an.
An 1804, Desalin vin pwoklame tèt li anperè nan yon Ayiti ki endepandan.
Men, nan vle kenbe pouvwa pou li menm sèl, li vin fache ak moun ki t ap kore li yo.
Se kon sa rejim Desalin nan te vin ankouraje yon konplo politik
ki fè yo asasine li an 1806.
Batay pou pouvwa fè peyi a chavire nan yon gè sivil, ki fann peyi a an de.
Rive 1807, Christophe te prezidan pou nò peyi a Okap,
epi Pétion te dirije sid la apati Pòtoprens.
Pétion te eseye rete nan menm lespri demokratik revolisyon an.
Se pou sa li te fè yon repiblik sou modèl Etazini.
Li te menm kore revolisyonè lòt bò dlo ki t ap goumen kont sistèm kolonyal la.
Demach sa yo te vin fè pèp li te renmen li anpil.
Men, sa te vin fè komès ak kwasans ekonomik te vin ralanti.
Christophe, o kontrè, te gen pwogram ki pi agresif pou yon Ayiti ki endepandan.
Li te distribye tè bay pèp la, pandan ke Leta rete kontwòle agrikilti.
Li te fè komès tou ak anpil peyi etranje,
pami yo Grann Bretay ak Etazini,
epi li te pwomèt yo ke li pa t ap rantre nan koze yo ak lòt peyi.
Li te menm bati yon kokennchenn Sitadèl pou si Lafrans ta eseye anvayi ankò.
Pou rive fè tout bagay sa a yo, Christophe te etabli yon sistèm kòve.
Epi tou pou ranfòse otorite li, li kouwone tèt li wa nan 1811.
Pandan rejim li a, li te rete nan yon bèl palè yo rele Sans Souci
ansanm ak madanm li epi twa pitit yo ki te rete yo.
Nan wayom Christophe la, komès, endistri, kilti, ak edikasyon te devlope vit.
Li te fè rantre gwo atis Ewopeyen vin patisipe nan aktivite kiltirèl ann Ayiti.
Pwofesè ewopeyen te vini tou pou tabli edikasyon piblik.
Men, alòs ke nan kòmansman sijè yo te kontan wa a anpil anpil,
kòve yo bay move souvni sistèm esklavaj la ke Ayisyen te goumen rèd pou yo aboli.
Rive yon tan, moun vin pa dakò ak politik li yo ki t ap pi otoritè chak jou,
epi opozisyon li yo nan sid la vin pran plis fòs.
Nan mwa oktòb 1820, rejim Christophe la vin fini mal nèt.
Plizyè mwa apre yon konjesyon serebral te vin fè wa a twò fèb pou li gouvène,
ofisye wo nivo nan lame li vin abandone li al jwenn twoup sid yo.
Devan trayizyon sa a epi dekourajman, wa a tiye tèt li.
Jodi a, ou ka wè tras istwa konplike Christophe la
nan ruin palè li yo,
epi nan eritaj Ayiti kòm premye nasyon ki aboli esklavaj pou tout tan.