Bạn có thể đoán đây là gì không?
Chiếc vớ bông? Quả chuối chín nẫu? Một ống kem đánh răng tầm thường?
Thật ra, đấy là một con hải sâm nho nhỏ, và dù nghe có vẻ kì cục,
hoạt động bản năng hàng ngày của nó giúp hệ sinh thái biển trong sạch hơn.
Hải sâm là loài thuộc ngành Da gai,
cùng với nhím biển, sao biển và các động vật biển không xương sống
có lớp "da gai" và hình dạng đối xứng tỏa tròn.
Một số loài hải sâm có các xúc tu lông mọc ra từ miệng,
một số khác thì phồng lên như quả bóng,
và có cả những loài trông như Quái vật Gà Không đầu—
thực tế là có một loài hải sâm hiếm sống dưới biển sâu có tên gọi như vậy.
Đặc điểm chung của các loài hải sâm là dáng thân hình trụ dài;
về cơ bản, hải sâm trông như khối thịt không não bao quanh một ống tiêu hóa,
với miệng ở một đầu và hậu môn là đầu còn lại.
Hải sâm có nhiều chân ống dính chạy dọc cơ thể
giúp nó bò trườn trên mặt đáy biển.
Một số chân ống chuyên dụng cho việc ăn và hô hấp,
dù trên thực tế, nhiều loài hải sâm thở bằng hậu môn.
Bằng cách nhịp nhàng co giãn các cơ,
hải sâm hút và đẩy nước qua một cấu trúc giống phổi bên trong cơ thể chúng,
gọi là ống hô hấp, giúp tách oxy từ nước biển.
Một số loài cua và cá ngọc trai
lợi dụng hoạt động thở đều đặn này
để lẻn vào trú trong cơ thể hải sâm khi hậu môn giãn ra.
Hậu môn của một con phải sâm có thể chứa đến 15 con cá ngọc trai.
Tuy nhiên, không phải loài hải sâm nào
cũng chấp nhận hành động xâm phạm này.
Một số loài có năm cái răng quanh hậu môn,
nghĩa là chúng đã tiến hóa
để chống lại những vị khách không mời.
Cả những loài không có răng ở hậu môn
cũng được trang bị các cơ chế tự vệ.
Chúng lẩn tránh các mối đe dọa và phát động phản công
bằng cách sử dụng các mô collagen có khả năng đột biến, viết tắt là MCT.
Loại mô dạng keo đặc này chứa nhiều bó collagen gọi là "sợi fibril"
Protein có thể tương tác với các sợi này để buộc chúng lại với nhau
nhằm làm mô căng, hoặc tách chúng ra nhằm làm mô chùng.
Loại mô đa năng này có nhiều ưu điểm:
giúp hải sâm di chuyển hiệu quả,
giúp thay đổi hình dạng cơ thể cho vừa với không gian nhỏ hẹp,
và giúp sinh sản vô tính bằng cách tách đôi.
Ứng dụng nổi bật nhất của MCT xuất hiện khi hải sâm bị kẻ săn mồi tấn công,
Bằng cách thả lỏng phần phụ của các mô trong cơ thể ra
sau đó nhanh chóng làm chùng và co các cơ lại,
nhiều loài có khả năng bắn nội tạng
qua đường hậu môn.
Đây được gọi là "đùn ruột ra ngoài"
và là một cơ chế phòng thủ hiệu quả đến đáng ngạc nhiên.
Ngoài việc làm kẻ săn mồi bất ngờ và phân tâm,
nội tạng của một số loài hải sâm rất nhớt và có độc.
Cơ chế đùn ruột nghe có vẻ khủng khiếp,
nhưng hải sâm có thể tái tạo những gì chúng mất sau phản ứng tự vệ này
chỉ trong vài tuần.
Ngoài một số loài đã tiến hoá để có thể bơi
hoặc có thể ăn mà không cần di chuyển,
hầu hết những sinh vật ù lì này dành nhiều thời gian gặm nhấm ở đáy biển.
Hải sâm có mặt ở mọi vùng nước: từ bờ biển cạn
tới các rãnh sâu 6.000 mét dưới mực nước biển.
Tại đáy biển, hải sâm chiếm phần lớn sinh khối động vật,
lên đến 95% tại một số khu vực.
Khi loài vật độc đáo hình xúc xích này bò trườn, chúng giúp làm sạch cát
tiêu hoá chất hữu cơ trong cát, rồi bài tiết chất thải.
Đồng thời, hải sâm làm sạch và cấp oxy cho đáy biển
bằng cách phân giải rác vụn và tái tạo chất dinh dưỡng.
Điều này giúp thảm thực vật biển và động vật có vỏ phát triển.
Các chất bài tiết từ hải sâm cũng có thể hỗ trợ hình thành san hô
và hạn chế tác hại của nạn axit hóa đại dương.
Với vai trò hút bụi đại dương, hải sâm đảm đương rất tốt việc này:
khoảng một nửa đáy biển đầy cát
được cho là đã đi qua ống tiêu hoá của một con hải sâm.
Vì thế, lần tới khi bạn đang vui vẻ tận hưởng
những hạt cát len lỏi giữa các ngón chân, hãy nhớ rằng
những hạt cát này, vào một lúc nào đó trước đây,
có thể được đùn ra từ một quả dưa muối thở bằng "cửa hậu".