Sau đợt bầu cử tổng thống năm 2009 ở Iran,
biểu tình nổ ra khắp nơi trên cả nước.
Chính quyền Iran đã đàn áp quyết liệt
thứ mà sau này gọi là Phong trào Xanh của Iran,
hay thậm chí, cắt sóng điện thoại
để cắt đứt liên lạc giữa những người biểu tình.
Cha mẹ tôi, di cư tới Hoa Kỳ cuối những năm 60s,
đã dành thời gian đáng kể ở đó,
và đại gia đình của tôi cũng ở đó.
Khi gọi cho gia đình mình ở Tehran,
giữa lúc các cuộc biểu tình bị đàn áp quyết liệt,
không ai dám bàn luận với tôi chuyện gì đang xảy ra.
Hai bên đều chuyển chủ đề ngay lập tức.
Tất cả chúng tôi đều hiểu hậu quả sẽ tàn khốc thế nào
nếu phản đối chính quyền.
Nhưng tôi vẫn ước mình có thể biết những gì họ đang nghĩ
hay cảm giác của họ.
Giả như tôi có thể?
Hay tệ hơn,
sẽ ra sao nếu chính quyền Iran có thể?
Liệu họ sẽ bắt gia đình tôi dựa trên tín hiệu não?
Ngày đó gần hơn bạn nghĩ.
Với sự phát triển của khoa học thần kinh, trí thông minh nhân tạo
và công nghệ Máy học,
ta sẽ sớm biết nhiều hơn về những gì xảy ra trong bộ não.
Là một nhà đạo đức sinh học, luật sư, nhà triết học,
và một người Mỹ gốc Iran,
tôi rất quan ngại về tự do của ta
và cách để bảo vệ tự do đó.
Tôi tin rằng chúng ta cần quyền tự do trong nhận thức,
như là một quyền con người cần được bảo vệ.
Nếu không có tự do tư tưởng,
ai đó sẽ truy cập và điều khiển bộ não của chính chúng ta
và rồi sự riêng tư sẽ bị đe dọa.
Hãy cùng xem xét vấn đề:
trung bình một người có cả ngàn suy nghĩ mỗi ngày.
Khi một ý nghĩ hình thành,
như việc tính toán, hay một con số, một chữ cái,
các nơ-ron tương tác với não bộ,
tạo ra một sự phóng điện nhỏ.
Khi bạn đang ở một trạng thái, thư giãn chẳng hạn,
có cả trăm ngàn tế bào thần kinh hoạt động trong não,
tạo ra những phóng điện theo những dạng rất đặc trưng
có thể được đo bằng điện não đồ - EEG.
Bạn sẽ thấy chúng ngay bây giờ.
Đây là hoạt động não bộ của tôi được ghi lại trong thời gian thực
với một thiết bị đơn giản đeo lên đầu.
Những gì bạn thấy là hoạt động của não khi tôi thư giãn và tò mò.
Để chia sẻ thông tin này,
tôi đã đeo một thiết bị đo điện não đồ người dùng
như thế này,
nó ghi lại xung điện của não trong thời gian thực.
Nó cũng không khác gì các thiết bị đeo theo dõi sức khỏe
để đo nhịp tim hay số bước chân
hay thậm chí là giấc ngủ.
Đó không phải thiết bị mô phỏng não tinh vi nhất trên thị trường.
Nhưng là thiết bị di động nhất
và có lẽ là có ảnh hưởng nhất đến cuộc sống hằng ngày của ta.
Thật phi thường.
Thông qua một thiết bị đeo đơn giản,
ta có thể nhìn thấu bộ não con người
và tìm hiểu về các khía cạnh tâm lý mà không cần nói nên lời.
Dù chưa thể giải mã chính xác những suy nghĩ phức tạp,
ta đã có thể phán đoán tâm trạng của một người,
và với sự giúp đỡ của trí tuệ nhân tạo,
ta thậm chí có thể giải mã một vài chữ số,
hình dạng hay từ ngữ đơn giản mà một người đang nghĩ đến,
nghe thấy hay nhìn thấy.
Dù EEG vẫn còn những hạn chế,
tôi nghĩ vẫn đủ để dự báo rằng với những bước tiến của công nghệ,
ngày càng nhiều những gì xảy ra bên trong bộ não
có thể và sẽ được giải mã theo thời gian.
Từng dùng một thiết bị như thế,
một bệnh nhân động kinh có thể biết về thời điểm xảy ra cơn đau
trước khi nó diễn ra.
Một người liệt hai chân có thể gõ máy tính mà chỉ dùng suy nghĩ.
Một công ty có trụ sở ở Mỹ đã phát triển một công nghệ gắn các cảm biến
vào gối dựa đầu trên ghế xe hơi
để theo dõi mức độ tập trung,
mất tập trung của lái xe và nhận thức trong khi lái.
Nissan, các công ty bảo hiểm và AAA đều đã lưu ý đến công nghệ này.
Bạn thậm chí có thể xem bộ phim phiêu lưu do chính bạn chọn
"The Moment", với tai nghe EEG,
và thay đổi bộ phim dựa trên chính những phản ứng từ não,
mang đến một kết thúc khác mỗi khi bạn mất hứng thú.
Nghe có vẻ rất tuyệt,
và là một nhà đạo đức sinh học,
tôi đề xuất việc trao cho mọi người
quyền chịu trách nhiệm về sức khỏe và hạnh phúc của chính họ
bằng cách gửi cho họ thông tin về bản thân,
bao gồm cả công nghệ giải mã bộ não mới lạ này.
Nhưng tôi lo lắng
rằng chúng ta sẽ cố tình hoặc vô tình từ bỏ
bức tường tự do cuối cùng, sự riêng tư tinh thần của chính mình.
Tức là ta sẽ đánh đổi hoạt động của bộ não
để được giảm giá bảo hiểm,
hoặc để truy cập miễn phí các tài khoản mạng xã hội ...
hoặc thậm chí, để giữ công việc.
Sự thật là, ở Trung Quốc,
những người lái tàu trên trục đường sắt cao tốc Bắc Kinh-Thượng Hải
- những người lái tàu bận rộn nhất trên thế giới -
được yêu cầu đeo thiết bị EEG
để theo dõi hoạt động não trong khi làm việc.
Theo một vài nguồn tin,
trong những nhà máy công ở Trung Quốc,
công nhân được yêu cầu đeo các cảm biến EEG để theo dõi năng suất
cũng như trạng thái cảm xúc khi làm việc.
Công nhân thậm chí bị đuổi
nếu bộ não của họ thể hiện ít sự tập trung hơn yêu cầu,
hoặc cảm xúc bối rối, lo âu.
Điều đó sẽ không xảy ra vào ngày mai,
nhưng chúng ta đang tiến đến một thế giới nhìn thấu suy nghĩ.
Và tôi không nghĩ mọi người hiểu rằng điều đó có thể thay đổi tất cả.
Tất cả từ định nghĩa về dữ liệu cá nhân cho tới luật pháp,
và quan niệm về tự do.
Thực tế, tại phòng thí nghiệm ở đại học Duke,
gần đây, chúng tôi thực hiện một nghiên cứu trên phạm vi toàn quốc
để xem mọi người có đánh giá đúng
mức độ nhạy cảm của thông tin não hay không.
Chúng tôi yêu cầu họ đánh giá mức độ nhạy cảm
với 33 loại thông tin khác nhau,
từ số an sinh xã hội
cho tới nội dung các cuộc nói chuyện điện thoại,
các mối quan hệ trong quá khứ,
những cảm xúc, sự lo âu,
những hình ảnh tưởng tượng
và những suy nghĩ trong tâm trí.
Đáng ngạc nhiên là, người ta đánh giá số an sinh xã hội nhạy cảm hơn
bất kỳ loại thông tin nào khác,
bao gồm cả dữ liệu từ não.
Tôi nghĩ lý do là bởi họ chưa hiểu
hoặc chưa tin vào khả năng của công nghệ giải mã bộ não mới lạ này.
Xét cho cùng, nếu ta có thể biết hoạt động bên trong của não người,
thì số an sinh xã hội là vấn đề ít phải lo lắng nhất.
(Cười)
Hãy nghĩ về điều đó.
Trong một thế giới ở đó có thể nhìn thấu mọi suy nghĩ,
ai dám nghĩ đến quan điểm bất đồng chính trị?
Hay một ý tưởng sáng tạo?
Tôi lo lắng rằng người ta sẽ tự kiểm duyệt suy nghĩ
vì sợ bị xã hội tẩy chay,
người ta sẽ mất việc chỉ bởi một thoáng mất tập trung,
hoặc cảm xúc bất ổn,
hoặc bởi họ đang âm mưu chống lại cấp trên.
Điều đó đang dần lộ ra và chúng ta sẽ không có lựa chọn,
bởi bộ não của mọi người từ lâu đã tiết lộ xu hướng tình dục,
tư tưởng chính trị
hay quan điểm tôn giáo của một người,
trước khi họ sẵn sàng chia sẻ những thông tin đó
một cách có ý thức với người khác.
Tôi lo lắng về khả năng pháp luật có theo kịp sự thay đổi của công nghệ.
Bản sửa đổi Hiến pháp Hoa Kỳ lần đầu tiên,
trong đó bảo về quyền tự do ngôn luận.
Liệu nó cũng bảo vệ quyền tự do tư tưởng?
Và nếu vậy, liệu ta có thể tự do thay đổi suy nghĩ theo ý muốn?
Hay chính phủ và xã hội sẽ áp đặt
việc ta có thể làm với bộ não của chính mình?
Liệu NSA có thể theo dõi bộ não bằng cách dùng thiết bị di động mới này?
Liệu các công ty thu thập dữ liệu não thông qua các ứng dụng
có thể bán những thông tin này cho bên thứ ba?
Hiện giờ, chưa có điều luật nào ngăn họ làm vậy.
Mọi chuyện thậm chí sẽ còn tệ hơn
ở các quốc gia không có những quyền tự do
như người dân Hoa Kỳ.
Điều gì sẽ xảy ra trong Phong trào Xanh của Iran
nếu chính phủ theo dõi hoạt động não của gia đình tôi,
và tin rằng chúng tôi theo phe của người biểu tình?
Còn quá xa vời để tưởng tượng về một xã hội
nơi người ta bị bắt chỉ vì những suy nghĩ
về việc phạm tội,
giống như trong bộ phim viễn tưởng "Minority Report."
Tại Indiana, Hoa Kỳ,
một thanh niên 18 tuổi đã bị buộc tội cố ý đe dọa trường học
khi đăng tải một video trong đó cậu đang bắn người trên hành lang.
Những người đó là thây ma
và đoạn video là cậu ta chơi một trò chơi thực tế tăng cường,
tất cả được hiểu như một ý định đã được lên kế hoạch.
Đây chính xác là lý do bộ não chúng ta cần được bảo vệ đặc biệt.
Nếu đó chỉ là đối tượng theo dõi và tổng hợp dữ liệu
như những hồ sơ và giao dịch tài chính,
nếu bộ não có thể bị xâm nhập và theo dõi như các hoạt động trực tuyến,
điện thoại di động và các ứng dụng,
thì ta đang đứng trước một mối de dọa đối với toàn thể nhân loại.
Khoan hãy hoảng sợ,
tôi tin rằng có giải pháp cho những mối lo ngại này,
nhưng phải bắt đầu bằng cách tập trung vào đúng thứ.
Nhắc đến việc bảo vệ quyền riêng tư nói chung,
tôi nghĩ chúng ta đang đấu tranh vô vọng
khi cố giới hạn luồng thông tin.
Thay vào đó, nên tập trung bảo vệ các quyền và biện pháp
chống lại việc lạm dụng thông tin cá nhân.
Nếu mọi người có quyền quyết định cách mà họ chia sẻ thông tin cá nhân,
và quan trọng hơn, có quyền sửa đổi hợp pháp,
nếu thông tin của họ bị lạm dụng để chống lại họ,
ví dụ như để phân biệt đối xử trong môi trường làm việc
hoặc trong chăm sóc sức khỏe hay giáo dục,
sẽ còn cần một chặng đường dài để tạo lòng tin.
Thực tế, trong một vài trường hợp,
chúng ta muốn chia sẻ nhiều thông tin cá nhân hơn.
Nghiên cứu về thông tin được tổng hợp có thể cho ta biết rất nhiều
về sức khỏe cũng như mức độ hạnh phúc,
nhưng để có thể chia sẻ thông tin một cách an toàn,
chúng ta cần sự bảo vệ đặc biệt dành cho sự riêng tư tinh thần.
Đó là lý do ta cần quyền tự do trong nhận thức.
Quyền này sẽ bảo đảm cho ta sự tự do trong tư tưởng và suy nghĩ,
tự do đưa ra quyết định,
và đảm bảo rằng chúng ta có quyền đồng ý hoặc từ chối
việc người khác truy cập và sửa đổi bộ não của mình.
Quyền này có thể được công nhận
là một phần của Tuyên ngôn Quốc tế Nhân quyền,
bản tuyên ngôn đã thiết lập các cơ chế
để thực thi các loại quyền xã hội như vậy.
Trong Phong trào Xanh của Iran,
người biểu tình đã sử dụng internet và truyền miệng
để kêu gọi tham gia diễu hành.
Và một số rào cản gây căng thẳng ở Iran
đã được gỡ bỏ như một hệ quả.
Nhưng điều gì sẽ xảy ra
nếu chính phủ Iran giám sát bộ não của người dân
để phát hiện và ngăn chặn cuộc biểu tình?
Liệu thế giới có nghe thấy tiếng khóc của họ?
Đã đến lúc phải kêu gọi một cuộc cách mạng về tự do nhận thức.
Để đảm bảo chúng ta phát triển công nghệ một cách có trách nhiệm,
cho phép chúng ta nắm lấy tương lai,
đồng thời, bảo vệ tất cả khỏi những cá nhân, công ty hay chính phủ
cố ý truy cập hoặc thay đổi bất hợp pháp cuộc sống nội tại của chúng ta.
Xin cảm ơn.
(Vỗ tay)