Bu videoda kardiostimulyator
hüceyrələrindən danışacağıq. Onların fəaliyyət potensialını
çəkəcəyəm.
Qrafikdə həm zamanı, həm də millivoltları
göstərək.
Bura müsbət, bura isə mənfidir.
Xüsusi olaraq,SA düyündəki kardiostimulyator
hüceyrələrindən danışacağıq.
Bu, SA düyündəki fəaliyyət potensialıdır və
bildiyimiz kimi, mənfidə başlayır və yavaş-yavaş artır.
Bunun səbəbi natriumun hüceyrəyə
sızmasıdır.
Burda başqa ionlar da var, amma əsas natriumdur.
Fəaliyyət potensialı yavaş-yavaş yuxarı,
bu çəkdiyim qıcıq qapısına qədər gedir.
Bəs bu qıcıq qapısı nə üçündür?
Qıcıq qapısı - qırıq-qırıq xətt ilə göstərdiyim sərhəd olub, kalsium
kanallarının açılmağa başladığı nöqtəni
ifadə edir.
Kanallar açılır və nəticədə hüceyrə
daha da müsbətləşir.
Onsuz da müsbət yöndə
gedirdi,indi daha da müsbətləşmiş oldu.
Təxminən bu nöqtəyə gəlib çatır.
Bu nöqtəyə çatdıqda potensialdan asılı kalsium
kanalları bağlanır və kalium kanalları açılır.
Nəticədə membranda repolyarizasiya
baş verir.
Hələ ki 3 mərhələdən, yəni 3 fazadan danışdıq.
Bura faza 4,
bura faza 0, bura isə faza 1-dir.
Bu üç fazanı dedik.
İndi daha dərindən düşünək.
Bu çəkdiyim
bir ürək döyüntüsünü
təmsil etsin.
Bunu davam etdirmək
istəsəm, gərək ardınca buna bənzəyən şəkillər çəkim.
Hər biri bir ürək döyüntüsünü
təmsil
edir.
Tutaq ki, 2-3 dəqiqə döyünmüş
bir ürəyin ritmini
analiz edirik. Ard-arda düzülmüş çoxlu fəaliyyət
potensialı var, bu cür görünür.
Bəs bu ürək döyüntüsünü
qısaltmaq istəsəm, qurtarması lazım olan
yerin əvəzinə burada bitirsəm, nə olar?
Bu hal faza 4-dəki fəaliyyət potensialına təsir edər.
Başqa sözlə, ürək döyüntüsü sürətlənər.
Bəs bu, nəyə təsir edər?
Ürək döyüntülərinin ard-arda düzülməsi, hər
bir ürək döyüntüsünün daha sürətli olması deməkdir.
Növbəti ürək döyüntüsü
daha tez başlayar
və daha tez qurtarar.
Nəticədə nə
olacaq?
Bir dəqiqənin
sonunda
daha çox ürək döyüntüsü
ilə qarşılaşacağıq.
Ürək döyüntüləri nə qədər qısa olarsa, ürəyin ritmi də
o qədər sürətli olar.
Qısacası, nəbz sürətlənir.
Bu, əslində çox vacibdir.
Çünki ürəyin ritmi barədə tez-tez düşünürük,
amma hər bir ürək döyüntüsünün
nə demək olduğunu heç fikirləşmirik.
Belə bir halda, hər ürək döyüntüsü daha sürətli olur.
Bəs bunun əksi olsa, necə olar?
Tutaq ki, bu xətti uzadırıq. Bu halda
ürək döyüntüsü daha çox çəkir.
Ürək döyüntüsünün daha uzunmüddətli
olması bir dəqiqədə daha az
ürək döyüntüsünün olmağı deməkdir.
Yəni,ürəyin ritmi
və ya nəbz yavaşlayır.
Belə çıxır ki, ürəyin ritmini dəyişdirmək
elə ürək döyüntüsünün müddətini
dəyişdirmək deməkdir.
Bu da çox vacibdir.
İndi bir az da irəli gedək və
xəyali bir təcrübə edək. Təsəvvür edək ki,
bu nöqtə saniyənin
onda biridir.
Dəqiqliklə onda bir olmaya bilər, amma biz
elə olduğunu düşünək.
Tam bu nöqtədə ikən, yəni saniyənin
onda biri qədər vaxt keçdikdə hüceyrəyə nə olacaq?
Gəlin bir az yer açaq və
hüceyrənin saniyənin onda birində
necə görünəcəyini çəkərək göstərək.
Ürək ritmini tənzimləyən
kardiostimulyator hüceyrəmizdə saniyənin onda birində nə
baş verdiyinə baxaq.
Hüceyrəni sadə bir
şəkildə çəkəcəm.
Hüceyrənin içinə
sızan ionları da çəkək.
Dediyimiz kimi, əsas
natrium
hüceyrəyə sızır.
Onlardan bir neçəsini
çəkdim.
Təbii ki, hüceyrəyə təkcə
natrium yox, başqa
ionlar da
sızır. Natriumun əsas ion olduğunu,
yəni bu hüceyrənin daha çox natriuma qarşı
keçirici olduğunu bilirik. Amma kalsium da hüceyrəyə və kalium
da çölə sıza bilər.
Yəni, içəri və çölə doğru hərəkət edən başqa ionlar da var.
Yenə də bu nümunədə natriumun membran
potensialına ən çox töhfə verən ion olduğunu deyə bilərik.
Onda membrana da yaxından
baxaq və nə
baş verdiyini
anlamağa çalışaq.
Bu reseptorlar simpatik sinirlərdən
gələn neyromediator üçündür.
Yəni, simpatik sinirlər aşağı gəlir və
kardiostimulyator hüceyrəmizin
üzərində dayanır.
Bu simpatik sinirlər
norepinefrin adlanan neyromediatoru
buraxırlar.
Norepinefrinlər gəlib bu
reseptorların boşluğunu doldururlar
və bu, hüceyrəyə bu ionlara qarşı keçirici olması və onların
membran boyunca hərəkətinə icazə verməsi üçün
siqnal göndərir.
Hüceyrə də bu siqnala
uyğun hərəkət edir.
İndi digər tərəfə baxaq. Burda başqa reseptorlar
qrupu da var. Hüceyrənin iki
fərqli tərəfi kimi çəkirəm, amma realda belə
olmur. Fərqləri izah etmək üçün belə göstərirəm.
Bu reseptora başqa növ
neyromediatorlar da birləşir.
Burdakılar asetilxolindir.
Asetilxolin də bura bir siqnal göndərir və bu siqnal
parasimpatik sinirlərdən gəlir.
Simpatik və parasimpatik sinirləri, yəqin ki, haradasa
eşitmisiniz.
İkisi də avtonom sinir sisteminin bir hissəsidir.
Parasimpatik sinirlər simpatik
sinirlərdən gələn mesajın əksini
göndərir. Hüceyrəyə bu qədər keçirici olmamaq və
bu qədər çox ionun membranından içəri və çölə
keçməsinə icazə verməmək barəsində siqnal
göndərir.
Bu əks mesajlar bir-birini balanslaşdırır.
Beləcə, bu çəkdiyim şəkil
ortaya çıxır.
Hüceyrənin içinə natrium və bir qədər kalsium daxil olur,
bir qədər kalium da çölə çıxır.
Gəlin indi belə bir hadisəni təsəvvür edək.
Əvvəla, bu hissəni kopyalayıb
bura yapışdırıram.
Bu dəfə fərqli
bir hadisəyə
baxaq.
Təsəvvür edək ki,
burda daha çox simpatik sinir var.
Hüceyrəyə parasimpatik sinirdən daha çox
simpatik sinirlər daxil olur.
Bu halda burda gördüyümüzdən
daha çox neyromediator olur. Burdakı
neyromediatorların hamısının
hüceyrəyə siqnal göndərdiyini
düşünək.
Sol tərəfdə 3, sağ tərəfdə isə bircə dənə
reseptorumuz var. Bu da o deməkdir ki,
simpatik sinir siqnalı parasimpatik siqnaldan
daha güclüdür.
Bu halda hüceyrəyə
daha çox natrium
daxil olur.
Çünki bildiyimiz kimi, simpatik sinirlərin
göndərdiyi siqnal sayəsində hüceyrələrin keçiriciliyi artır.
Beləcə, daha çox natrium və kalsium
içəri daxil olar.
Eyni şəkildə, daha
çox kalium hüceyrədən çıxır.
Sadə dildə desək, simpatik sinirlər ionların
hərəkətliliyini artırır.
Nəticədə içəri daha çox
natrium və kalsium daxil olur
və daha çox kalium çıxır.
Bu, çox maraqlıdır,
yadımızda saxlayaq.
Eyni addımları təkrar edəcəyəm ki,
sizə bunun tam əksi doğru olduqda baş verənləri
göstərim. Bu halda da daha çox parasimpatik sinir siqnalı olduğunu
düşünək. Bu, üçüncü haldır.
İlk ssenari təməl idi.
Üçüncü halda bu reseptorlara birləşən
daha çox asetilxolin olduğunu düşünək.
Bu vəziyyətdə
parasimpatik sinir siqnalı simpatik sinir siqnalından daha güclüdür.
Bu halda əvvəlki ssenaridəki kimi bir ion
hərəkətliliyi olmayacaq. Hüceyrəyə daha az
natrium daxil olacaq.
Bunların hamısı saniyənin 1/10-də baş
verir. Yəni,bu hüceyrəni saniyənin onda birində tutsanız,
bu halda hüceyrəyə daha az natrium
və kalsium daxil olmuş və
daha az kalium çıxmış olacaq.
İki fərqli hal üçün
çəkdiyimiz bu iki şəkil bir-birindən çox fərqlidir.
İki ssenaridə də eyni ionlar var və
eyni istiqamətdə
hərəkət edirlər, amma
müəyyən bir zaman ərzində axan yükün miqdarı
bir-birindən fərqlidir.
Bəzi yerlərdə bu hala cərəyan deyildiyini də
eşidə bilərsiniz. Simpatik
sinirlər cərəyanı artırır və parasimpatik sinirlər də cərəyanı,
yəni müəyyən zaman ərzində hərəkət edən
yükün miqdarını azaldır.
Bəs bütün bu məlumatları
videonun əvvəlində çəkdiyimiz
qrafikdə necə göstərək?
Yenə qırmızı və yaşıl rənglərdən istifadə edə bilərik,
çünki bayaq da onlarla çəkmişdik.
Yaşıl simpatik sinir siqnalının daha çox olduğu halı təmsil edir.
Bu ssenaridə nə baş verir?
Hüceyrənin içinə dolan yük miqdarı artır.
Yəni, saniyənin onda birinə təsadüf edən bu nöqtədə hüceyrədə
daha çox ion var və
artıq qıcıq qapısına
çatmışıq.
Burdan da fəaliyyət potensialı yuxarı qalxacaq.
Bu cür yüksəlir və aşağı enir.
Nəbz də sürətlənir, çünki ürək döyüntüləri
qısalıb. Parasimpatik sinirlər
üçün isə bunun əksi keçərlidir.
Parasimpatiklərdə bu qıcıq
qapısına çatmaq daha uzun çəkir.
Çünki bu ssenaridə saniyənin onda birində
hüceyrənin içində az miqdarda natrium və kalsium olur və
az miqdarda kalium hüceyrədən kənara çıxır.
Burda da bayaqkına çox oxşayan
fəaliyyət potensialı əmələ gəlir.
Ürək döyüntüləri daha uzun çəkdiyinə görə
ürəyin ritmi də aşağı olur.
Bu iki ssenariyə baxdıqda hüceyrəyə axan cərəyan miqdarının dəyişdiyini
görə bilirik.
Yəni, ürəyin ritmini dəyişdirmək üçün simpatik və parasimpatik sinirlər
vasitəsilə faza 4-ə toxunuşlar edirik.