Bilim.
Lisedeki biyoloji veya fizik derslerinde yaşadığımız
sıkıcı mutsuz anılarımızı canlandıran ilk kelime.
Ama size garanti ederim, orada yapılan şeyin
bilimle çok az ilgisi vardı.
O aslında bilimin "Ne" olduğuydu,
birilerinin icat ettiği şeylerin tarihiydi.
Bir bilim insanı olarak en çok merak ettiğim şey
bilimin "nasıl" olduğudur.
Çünkü bilim, işletilen bilgidir.
Bir gözlem yaparız, o gözleme bir açıklama tahmin ederiz
ve sonra diğer gözlem ve deneyleri yaparak
test edebileceğimiz bir öngörüde bulunuruz.
Birkaç örnek.
Başlangıçta insanlar Yer'in aşağıda göğün ise yukarıda olduğunu fark etti
ve hem Güneş hem Ay, Dünya'nın etrafında dönüyor gibiydi.
Tahmin ettikleri açıklama
"Evrenin merkezi Dünya olmalı." idi.
Öngörü: Her şey Dünya'nın etrafında dönmelidir.
Bu öngörü sonunda test edildi.
Galileo ilk teleskoplardan birini eline alıp
gece gökyüzüne baktığında,
gördüğü şey etrafında dönen,
dört uydusuyla Jüpiter gezegeniydi.
Sonra, Jüpiter'in yörüngesini takip etmek için o uyduları kullandı
ve Jüpiter'in de, Dünya değil, Güneş'in etrafında
döndüğünü anladı.
Yani, öngörü testi geçememişti.
Bu da Dünya'nın evrenin merkezinde olduğu
kuramını boşa çıkarmış oldu.
Başka bir örnek: Sir Isaac Newton
nesnelerin yeryüzüne düştüğünü fark etmişti.
Tahmini açıklama yer çekimiydi.
Öngörü her nesnenin dünyaya düşmesi gerektiği idi.
Fakat tabii ki, her şey yeryüzüne düşmüyordu.
Öyleyse yer çekimini ret mi ettik?
Hayır. Teoriyi revize ettik ve başka yönde eşit ve zıt bir kuvvet olmadıkça,
yer çekiminin nesneleri Dünya'ya çekeceğini söyledik.
Bu, bizim yeni bir şey öğrenmemizi sağladı.
Kuşlara ve kanatlarına daha dikkatli bakmaya başladık
ve bu düşünce silsilesininden türemiş
uçabilen icatlara bir bakın.
Yani başarısız testler, istisnalar, aykırılıklar
bize bilmediğimiz şeyleri öğretir ve bizi yeni bir yere götürür.
Bilim bu şekilde ilerler. Bilim bu şekilde öğrenir.
Bazen medyada ve bazen daha da nadiren,
ama bazen bilim insanları bile
şu veya bu şeyin bilimsel olarak kanıtlandığını söylüyor.
Ama umarım, bilimin hiç bir zaman bir şeyi kesin olarak sonsuza kadar
kanıtlamadığını anlıyorsunuzdur.
Neyse ki bilim, aramaya devam edecek ve
aykırılıkları ve
Jüpiter'in uyduları gibi
bir sonraki istisnayı
tanımlayacak ve bize
bilmediğimiz şeyleri
öğretmeye devam edecek kadar
meraklı ve alçakgönüllüdür.
Burada birkaç saniyeliğine vites değiştirelim.
Caduceus ya da tıbbın sembolü,
farklı insanlar için farklı anlamlar taşır
ancak tıp konusundaki genel söylemlerimizin çoğu
gerçekten bir mühendislik problemine dönüşüyor.
Kongre salonlarında ve sigorta şirketlerinin
yönetim kurulu odalarında ödemenin nasıl yapılacağı düşünülüyor.
Ahlak bilimciler ve Epidemiyolojistler
tıp hizmeti sağlamanın en iyi yöntemlerini arıyor,
hastane ve hekimler ise protokoller ve kontrol listelerine
kafayı takmış durumdalar ki
tıbbı güvenli bir şekilde uygulamanın en iyi yöntemlerini arıyorlar.
Bunlar iyi şeyler.
Bununla birlikte herkes az ya da çok
tıp kitabının,
kapanmış olduğunu varsayıyor.
Sağlık hizmetinin kalitesini ona ulaşma hızımızla
ölçmeye başladık.
Böyle bir iklimde, sağlık hizmeti veren
kuruluşların çoğunun gerçekten hızlı yağlama dükkânı gibi
görünmeye başlaması beni şaşırtmıyor.
(Gülüşmeler)
Ben tıp fakültesinden mezun olduğumda tek sorun
tamircinizin arabanıza takıp
sonra da arızayı tam olarak bulduğu
şu küçük zımbırtılardan birine sahip olmamamdı,
çünkü tıp kitabı
kapanmamıştı.
Tıp bir bilimdir.
Tıp işleyen bilgidir.
Bir gözlem yaparız,
bu gözleme dayanan bir açıklama tahmin ederiz,
sonra test edebileceğimiz bir öngörüde bulunuruz.
Tıptaki çoğu öngörünün test edilebileceği alan
insan nüfusudur.
Sıkıcı biyoloji derslerinden belki hatırlarsınız,
popülasyonlar, bir ortalama
etrafında bir Gaus veya
normal eğri dağılımı gösterir.
Bu nedenle tıpta
tahmini bir açıklamadan yola çıkıp bir öngörü yaptıktan sonra
bunu nüfus üzerinde test ederiz.
Bunun anlamı, tıp konusunda bildiklerimiz
bilgi birikimimiz ve teknik bilgilerimiz
nüfustan gelir
ancak bunun sınırı
bir sonraki aykırılık
ve Jüpiter'in uyduları gibi
bize bilmediğimiz bir şeyi öğreten
bir sonraki istisnaya kadardır.
Şimdi, ben bir cerrahım
ve sarkomlu hastalara bakıyorum.
Sarkom çok nadir bir kanser türüdür,
kemik ve et dokusunda görülür.
Size şunu söyleyeyim, benim hastalarımın her biri bir aykırılıktır,
bir istisnadır.
Şimdiye kadar hiç bir sarkom hastasına tıpta popülasyona dayalı
bilginin en iyi türü olduğunu düşündüğümüz, rastgele bazlı
klinik deneylere göre biçimlenen tekniklerle (bulgu) operasyon yapmadım.
İnsanlar kalıpların dışında düşünmekten bahsediyor,
sarkom için bir kalıbımız bile yok.
Sarkom konusunda elimizde olanlar;
bir belirsizlik bulutu bilinmezlikler ve isitisnalar ve aykırıklıklar.
Ne hissettiğimi tahmin etmeniz kolay. Bunlar her bilim dalının
en önemli iki kuralı;
alçakgönüllülük ve merak.
Alçakgönüllü ve meraklı olduğum için,
hasta bana bir soru sorduğunda,
cevabı bilmiyorsam,
sarkomalı bir hastası
olma ihtimali düşük de olsa bir meslakdaşıma danışırım.
Hatta uluslararası bir işbirliği bile başlattık.
Hastalar sohbet odaları aracılığı ile birbirleri ve destek
gruplarıyla konuşuyor.
Bu alçakgönüllü ve meraklı iletişim sayesinde
yeni şeyler öğrenmeye çalışıyoruz.
Örnek olarak , bu benim bir hastam,
dizine yakın yerde kanser vardı.
Uluslararası işbirliğinin alçakgönüllü
ve meraklı iletişimi sayesinde
kanserli diz alındıktan sonra hastanın ayak bileğini diz olarak
yeniden tasarlayabileceğimizi öğrendik.
O zaman bir protez takabilir, koşar, sıçrar ve oynayabilirdi.
O bu fırsatı uluslararası işbirliği
sayesinde kullanabildi.
Bunu istiyordu,
çünkü bunu yaptıran diğer hastalarla temasa geçmişti.
Yani, tıptaki istisna ve aykırılıklar
bize bilmediğimiz bir şey öğretir ve ayrıca bizi yeni bir düşünceye götürür.
Şimdi, şu çok önemli;
tıptaki aykırılık ve istisnaların bizi götürdüğü yeni düşünceler
sadece aykırılık ve istisnalara uygulanmıyor.
Sarkom hastalarından sadece sarkom tedavi etme
yöntemleri öğrenmiyoruz.
Bazen, aykırılıklar
ve istisnalar
bize genel nüfus için çok önemli şeyler öğretir.
Bu ormanın dışındaki bir ağaç gibidir,
aykırılık ve istisnalar dikkatimizi çeker
ve belki de, bizi bir ağacın ne olduğunu daha iyi anlamaya götürür.
Sık sık ağaçlara bakıp ormanı görmüyoruz deriz
ama ormanın içindeki
bir ağacı da görmeyiz.
Ancak bu ağaç tek başına durduğunda
bir ağacı oluşturan bağlantıları
gövde, kök ve dalların ilişkilerini
çok daha net anlatır.
Bu ağaç eğri büğrü bile olsa
bu ağacın kendi gövdesi, kökleri ve dallarıyla çok anormal
ilişkileri bile olsa
her şeye rağmen dikkatimizi çeker
ve gözlem yapmamızı mümkün kılar
ve sonra gözlemi genel nüfusta test edebilmeyi.
Sarkom'un nadir görüldüğünü söyledim.
Bütün kanser vakalarının %1'idir.
Muhtemelen siz de bilirsiniz, kanserin genetik olduğu düşünülüyor.
Genetik olmasından kastettiğimiz; kanser, kansere dönüşen
onkojenler ve tümör baskılayıcı
genlerin devre dışı kalmasından kaynaklanır.
Onkojenler ve tümör baskılayıcı genler hakkındaki bilgileri
meme kanseri, prostat kanseri ve akciğer kanseri gibi
yaygın kanser türlerinden öğrendiğimizi
düşünebilirsiniz
ama yanılıyorsunuz.
Onkojenler ve tümör baskılayıcı genler hakkındaki bilgileri
ilk kez
bu minicik %1'lik, sarkom denen kanser sayesinde öğrendik.
Peyton Rous, tavukların geçirilebilen
bir sarkom formuna sahip
olduklarını fark etti ve 1966'da Nobel Ödülü aldı.
30 yıl sonra Harold Varmus ve Mike Bishop
bu aktarılabilen ögenin ne olduğunu buldu.
Bu bir virüstü,
bir gen taşıyordu:
src onkojen.
Şimdi size src'nin en önemli onkojen olduğunu söylemeyeceğim.
Size src'nin
bütün kanserlerde en sık onkojen başlatan olduğunu söylemeyeceğim.
Ancak bu ilk onkojendir.
Bir aykırılıktı, bir istisnaydı,
dikkatimizi çekti ve bizi biyolojinin
geri kalanına dair çok önemli şeyler öğreten bir şeye yöneltti.
En önemli tümör baskılayıcı gen TP53'dür.
Neredeyse bütün kanser türlerinde en sıklıkla
devre dışı kalan baskılayıcı gendir
ama biz bunu yaygın kanser türlerinden öğrenmedik.
Biz bunu Doktor Li ve Fraumeni'nin
ailelere bakıp bu ailelerde
çok fazla sarkom görüldüğünü
fark etmeleriyle öğrendik.
Söylemiştim, sarkom nadirdir.
Unutmayalım, milyonda bir tanıdır,
eğer bu bir ailede iki kez çıkmışsa
o ailede çok yaygın demektir.
Bunların nadir olması gerçeği
dikkatimizi çeker
ve bizi yeni bir düşünme biçimine götürür.
Şimdi pek çoğunuz şöyle diyebilir
veya haklı olarak der:
"Tamam Kevin bu güzel ama
anlattığın şey kuşların kanatları değil ki,
Jüpiter denen bir gezegenin etrafında süzülen uydulardan bahsetmiyorsun.
Bu bir insan.
Bu aykırılık, bu istisna bilimde bir ilerlemeye yol açabilir,
ama bu bir insan."
Tek söyleyebileceğim
bunu çok iyi biliyor olduğum.
Nadir ve ölümcül hastalıkları olan hastalarla konuşuyorum.
Bu konuşmalar hakkında yazıyorum.
Bu konuşmalar korkunç şekilde yüklü.
Bu konuşmalar, "Size kötü bir haberim var"
veya "Artık yapabileceğimiz bir şey yok" gibi iğrenç sözlerle yüklü.
Bazen bu konuşmalar tek bir kelimeye iniyor:
"Ölümcül."
Sessizlik de oldukça rahatsız edici olabiliyor.
Tıptaki boşluklar, bizim bu
konuşmalarda kullandığımız
kelimeler kadar önemli olabilir.
Bilinmeyenler neler?
Yapılmakta olan deneyler neler?
Birlikte küçük bir alıştırma yapalım.
Yukarıda ekranda bir söz görüyorsunuz: "hiçbir yerde"
Boşluğun yerine dikkat edin.
Eğer bu boşluğu bir tık kaydırırsak,
"hiçbir yerde"
"şimdi burada" olur,
tam ters bir anlama dönüşür.
Boşluğu sadece bir yana kaydırdık.
Asla unutmayacağım;
bir gece hastalarımdan birinin odasına gittim,
o gün çok uzun ameliyatlar yapmıştım
ama yine de gidip bir görmek istedim.
Birkaç gün önce kemik kanseri tanısı konmuş bir oğlandı.
O gün sabah, annesiyle birlikte kemoterapi
uzmanlarıyla görüşmüştü
ve kemoterapi için hastaneye yatmıştı.
Odasına gittiğimde neredeyse gece yarısıydı.
Uyuyordu ama annesi oradaydı,
yatağın kenarında el feneriyle
kitap okuyordu.
Benimle bir iki dakika konuşmak için koridora çıktı.
Okuduğu şey kemoterapi doktorlarının
ona o gün verdikleri
protokoldü.
Onu ezberlemişti.
Dedi ki: "Doktor Jones, bize
bu tür bir kanserde, her zaman
kazanamayız dediniz,
ama ben bu protokolü inceledim ve sanıyorum bunu yapabilirim.
Bu çok zor bir tedavi ama sanırım buna izin verebilirim.
İşten ayrılacağım, annemlere taşınacağım
ve bebeğime bakacağım."
Ona söylemedim.
Düzeltmek için sözünü kesmedim.
Protokole güveniyordu,
ben bile razı olsam,
bu oğlunu kurtarmayabilirdi.
Ona söylemedim.
O boşluğu doldurmadım.
Bir buçuk yıl sonra
oğlu yine de kanserden öldü.
Ona söylemeli miydim?
Şimdi çoğunuz şunu diyebilir: "Ne olmuş yani?"
Bende sarkom yok.
Ailede kimsede sarkom yok.
Her şey gayet güzel
ama bu benim hayatımla bir sorun olmaz."
Muhtemelen haklısınız.
Sarkom hayatınızda çok önem kazanmaz.
Ama tıptaki boşluklar
hayatınız için önemlidir.
Size küçük pis bir sırrı söylemedim.
Size tıbbın öngörülerini nüfus üzerinde test ettiğini söyledim,
ama şunu söylemedim
ve tıp bunu genelde söylemez,
bir birey ne zaman tıpla
karşılaşsa
hatta bu birey genel nüfusun içinde iyice erimiş de olsa
ne bu birey, ne de hekim
bireyin genel nüfus içinde konumlanacağı yeri bilmez.
Dolayısıyla, tıpla her karşılaşma
bir deneydir.
Deneyde bir
denek olursunuz.
Ve sonuç sizin için iyi de olabilir, kötü de.
Tıp iyi işlediği sürece,
hızlı hizmettten, kurusıkı atmaktan
ve özgüvenin coştuğu konuşmalardan şikâyetimiz yok.
Ama işler iyi gitmediğinde
bazen farklı şeyler isteriz.
Bir meslektaşım bir hastanın bacağından bir tümör aldı.
Bu tümörden endişeleniyordu.
Hekim toplantısında bu endişesini dile getirdi,
bu tömör aynı bacakta
tekrarlama riski yüksek tipten bir tümördü.
Fakat hastasıyla konuşması
tam da bir hastanın istediği konuşmaydı,
özgüvenle dolup taşıyordu.
Şöyle demişti: "Hepsini aldım, rahatça git."
O ve kocası çok mutluydu.
Çıktılar, güzel bir yemekle kutladılar, şampanya açtılar.
Tek sorun, birkaç hafta sonra
aynı bölgede başka bir nodül olduğunu fark etmesiydi.
Anlaşıldı ki hepsini almamıştı ve henüz iş bitmemişti.
Ama o noktada olan şey beni kesinlikle mest etti.
Meslektaşım bana gelip şunu dedi:
"Kevin, sakıncası yoksa benim için bu hastaya bakabilir misin?"
Cevaben: "Neden, yapılacak doğru şeyi sen de benim kadar biliyorsun,
yanlış bir şey yapmadın ki." dedim.
Bana: "Lütfen, hastaya benim için bak." dedi.
Utanmıştı --
yaptığı şeyden değil,
aşırı güvenle yapmış olduğu
konuşmadan utanmıştı.
Böylece hastaya çok daha yaygın bir operasyon yaptım
ve daha sonra hastayla çok farklı bir konuşma yaptım.
Şöyle dedim: "Büyük ihtimalle hepsini aldım
ve büyük ihtimalle rahatça gidebilirsiniz
ama bu bizim yaptığımız bir deney.
Bu sizin gözleyeceğiniz şey.
Bu benim gözleyeceğim şey.
Operasyonun işe yarayıp yaramadığını kanserden kurtulup kurtulmadığınızı
görmek için beraber çalışacağız."
Size garanti ederim benimle konuştuktan
sonra kocasıyla bir şampanya patlatmamıştır.
Şimdi o bir bilim kadınıydı
sadece kendi deneyinde bir denek değildi.
Yani, doktorunuzda
alçakgönüllülük ve merak
arayın.
Yılda neredeyse 20 milyon kişi
bir doktorun odasına giriyor
ve bir hastaya dönüşüyor.
Siz veya sevdiğiniz biri yakın bir zamanda hasta olacak.
Doktorunuzla nasıl konuşacaksınız?
Onlara ne anlatacaksınız?
Onlar size ne anlatacak?
Size bilmedikleri bir şeyi
anlatamazlar
ama sadece sorduğunuzda, bilmediklerini
size söylerler.
Öyleyse lütfen, sohbete katılın.
Teşekkürler.
(Alkışlar)