Tanrılar, ihtiyar bir krala bir mesaj gönderdiler.
"Kılığını değiştireceğiz,
böylece düşman kampına girip
oğlunun katilini bulup
oğlunun cansız bedenine karşılık olarak fidye talep edebileceksin."
Kral haber verince
kraliçe dehşete düşer.
"Sakın gitme!
Katil Achilles seni de öldürür."
Fakat ihtiyar adam,
Troy kralı Priam,
tuhaf fakat muazzam bir şey söyler
ancak bizim neslimizin bunu tamamen idrak edebilmesi güçtür.
"Yunanlıların canımı alması mühim değil,
yeter ki ölü oğlumun yürek ısıtıcı sarılışını
son kez kollarımda hissedeyim."
"Ölü oğlumun sarılışı mı?"
İhtiyar adam, ölülerin bedenlerinin değersiz olduğunu bilmez mi?
Arayışı nafiledir.
Kim bir ceset uğruna hayatını riske atar ki?
Bu hikâye, İlyada'nın 24. bölümüne dayanır;
milattan önce 1300'lerde gerçekleşen bir savaşı konu alan
ve Homer tarafından milattan önce 700'de yazılan,
Batı medeniyetinin temelini oluşturan bir eser.
Truva kuşatması.
Binlerce yıldır ezberlenen,
okunan ve sahnelenen ozan şiiri.
İlyada'nın sözleri, kulaklarınızdan akıp gider
ve bu yeniden anlatımla birlikte,
atalarımızın antik yaşamlarını
ve ölüm bilgeliklerini yeniden keşfedersiniz.
Kederliyken nasıl cesur olunabileceğini,
kendi ölümünü yüreklilikle karşılamayı,
evlatlarınıza ölümü nasıl anlatacağınızı,
fâni yaşamda daha iyi olabilmeyi
ve daha iyi bir insan olabilmeyi keşfedersiniz.
(Yunanca) "Hṑs hoí g’ amphíepon táphon Héktoros hippodámoio."
Antik Yunan eseri İlyada'nın son satırları bu şekildedir.
Körpe ben merkezli ölüm korkumuz çerçevesinde
kasten unuttuğumuz ve yitirdiğimiz bir bilgelik.
Buna karşılık, fâniliğimizi takas ettik.
Modern ölüm, şaşılacak bir şekilde tıbbi uzmanlık hâline geldi.
Hafifletici bakımsa hiç ziyaret etmediğimiz bir ülke gibi
ya da yalnızca hayatımızın sonunda gittiğimiz bir yer.
Ölüm inkârının nihai şekli.
Tıpkı kendi ölümümüzü sadece kucaklamaktan men etmediğimiz gibi
ona ufak bir bakışı da reddediyoruz.
Her şey yasak.
Bir test yapalım mı?
Sağ elinizin parmaklarını kaldırabilir misiniz?
Evet, siz, herkes.
Hayatınız boyunca gördüğünüz, dokunduğunuz,
öptüğünüz ve kucakladığınız ceset sayısını gösterebilir misiniz?
Bir tane mi?
Ya da iki?
Belki de hiç?
Ceset sayısı, sol elinizin parmaklarını aşacak mı?
Herkesin fâni olduğu bir dünyada
böyle bir şey nasıl olabilir?
Televizyon ekranlarında, kanlı canlı şahit oluruz;
Homer'a özgü sevginin nihai atılımında
babasının kolları arasındaki ölü Hector'u,
zevk, kamu ahlâkı
ve gelir ilanına dayanır bu durum.
Ancak varoluşsal kaçışımız bizleri daha güçlü, daha zeki,
ölüme karşı daha gözü pek pek yapmadı;
sadece daha çok korktuk.
Kendi ölümümüzden çok fazla mutsuzluk duyuyor,
çok korkuyoruz.
Ölüm kavramı algımız, şahsi bir olguya indirgendi,
hiçbir zaman "biz"e ait bir mevzu olamadı.
Ölüm döşeğindeki hastalar, sıklıkla hastalıklarından utanır ve saklanırlar.
Sevdiği birini kaybeden iş arkadaşımıza
ne diyeceğimiz konusunda çekiniriz.
Kendi fâniliğimizden utanırız.
Eğer bir şey söylersek onları daha da mutsuz edeceğimizden endişe duyarız.
Mutsuzluk tabii ki kötüdür.
Kederin, ulu orta matem tutmanın
keyfini bilmeyiz biz.
Ancak "İlyada"da çoğunlukla, ana öğüdüyle birlikte değinilmiştir ki
bir tür yas terapisi olarak daha çok seks yapılmalıdır.
Kişisel deneyimimden yola çıkarak tavsiye edebilirim ki
bu, yaslı bir ruha çok iyi gelir.
(Kahkahalar)
Ölümden, Truva dolaylarındaki askerlerin korktuğundan
daha çok korkarız.
Ölüm bizleri daha çok ele geçirmiştir.
Eğer ölümle yalnız ve korku içerisinde yüzleşeceğinize inanırsanız
tabii ki daha çok mutsuz ve daha çok korkar olursunuz.
Ölümde bir kez deneyimi.
"Ölümüm", asla "ölümümüz" değil.
Peki ya araba sürmeye hazırlandığımız gibi,
ölüm için de hazırlansak nasıl olur?
Bir eğitmenden ders alsak nasıl olur?
Kendi mahallenizde ufak turlara çıkar,
bir dizi sınava tabii tutulursunuz,
nihayetinde başarısız olsanız bile tekrar sınavına girebilirsiniz.
Genel bir sosyal deneyden bahsediyorum, âdeta bir geçiş töreni.
Kulağa o kadar da imkânsız gelmiyor, değil mi?
Truva vahında veya aynı şeyin İrlanda versiyonunda
daha önce bulunmadıysanız ve yalnızca filmini seyrettiyseniz
bunun yalnızca bir diğer İrlanda zırvası bir şey olduğunu düşünüyor olabilirsiniz.
Köhne bir barda, birkaç sarhoşun
o sabah toprağa verdikleri amcalarının yasını tuttuklarını düşünebilirsiniz.
Fakat katiyen yanılmış olursunuz.
Vahlar, insanlığın en eski ritüellerinden biridir.
Ben yedi yaşındayken
annem beni ilk defa bir cesetle karşı karşıya getirdi.
Atalarımızın adasındaki bir vah.
Burun delikleri kıllı bir adam bir kutu içerisinde uzanıyordu
ve ben içten içe uyumuyor olduğunun farkındaydım.
O anaç içgüdüleriyle bile
oğluna ölüm korkusunu aşmayı öğretiyordu,
tıpkı kendi toplumunun da
binlerce yıldır bu korkunun üstesinden gelmeleri gibi.
Ailem son 250 yıldır,
İrlanda'nın bir sahil şeridindeki
Mayo Kontluğu'nda aynı köyde yaşamlarını sürdürüyorlar.
Gerçek bir vah, hakiki bir ceset barındırıyor.
İçimizden birinin cesedi.
Şu anda pek konuşmuyorlar
ancak onların eşliğinde birçok şey öğrenebiliyorsunuz.
Daha öncesinde sevgi veya nefretle temas ettiğiniz her bir insan
sıcak kanlı bir memelidir.
Ancak ölüler o kadar soğuktur ki mermerden oyulabilirler.
Hayatın sonraki noktasında
ölmüş kardeşim Bernard'ı kollarıma aldığımda,
öptüğümde ve onu kucakladığımda
ilk etapta bu buz kesmiş cansız mankenin
bir zamanlar insan olduğuna inanamadım.
İşte bu noktada da bir diğer varoluşsal aydınlanma tezahür ediyor.
Şu anda burada sizler beni dinlerken
kalbiniz kan pompalıyor.
Fakat o pompalanmayı durdurursanız
basınç yok olur,
kan aşağıdaki organlarınıza doğru akar,
yanaklarınız çöker,
yüzünüz grileşir,
kansız parmaklarınızsa sarı fil dişi rengine bürünür
ve müthiş karakter çekirdeği canlandırması,
tıpkı arabanızdaki kontak gibi yok olur.
Peki ya sonra ne olur?
Yapmamız gereken
ve atalarımızın yapmadığı şey,
aptalca bir şeyler söylemektir.
"Bu beden yalnızca bir örtü, umursama," gibi aptalca bir söz.
Hayattayken sevdiğin o varlık
hiçbir zaman bedeni dışında var olmadı
ve eğer hayattayken o insanı sevdiysen
ölümde o kişinin bedenine nasıl saygı gösterip hürmet etmezsin ki?
Romalılar, Keltler, Yunanlar ölülerine önem arz ettiler.
Tıpkı yeni doğmuş bir bebek gibi, ölüler hiçbir zaman yalnız bırakılmadı
ve her dinlenme vakti gelene dek
her zaman onları gözetleyen birileri olurdu.
Keder de iyi bir şeydi.
Truva sınırları içerisinde, keder utanılacak bir şey değildi.
Katil Achilles bile, zırhı göz yaşlarıyla ıslanana dek ağladı
ve kadınlar, cenazelerde ulu orta ağlayıp yas tutardı.
Ölülerin bedenleri değerliydi.
Atalarımız; hep birlikte fâniliğin yaralarını sarmak,
kederlileri rahatlatmak, ölüleri gömmek
ve hayatlarına devam etmek adına
bir dizi ritüel gerçekleştirirdi.
İçlerini rahat bir şekilde dökerlerdi.
Ayrıca cenazelerde şölenlere,
içki içmeye ve seks yapmaya müthiş zaman ayırırlardı.
Ölüm - ana fikir burada yatıyor -
bugün de, o zamanlarda da yaşamın parçası olan bir olaydı.
Bugün İrlanda'da durum hâlâ bu şekilde;
insanlar büyük kalabalıklar hâlinde vah ve cenazelere gidiyorlar
ve normal bir insan, ömrü boyunca düzinelerce,
belki de yüzlerce cansız bedenle karşılaşabiliyor.
Şu anda cenazeler üzücü olabilir
ancak İrlanda vahı ile alakalı duygusal veya muğlak bir durum söz konusu değil.
Tabuttaki yaşlı kadın,
kefene sarılı kızıl saçlı çocuk
yalnızca bir diğer ölü bedenden ibaret,
bizlerden biri.
Sarılı olmasına karşın,
cesetle karşılaşma ritüellerinde
birçok mühim protokol mevcut.
Anlayacağınız üzere, vahta
ölümün nasıl bir şey olduğunu görüyorsunuz.
Ölümün ne olduğunu anlıyorsunuz.
Tabuta uzanıp dokunabilirsiniz.
Bu protokoller bazı şeylere imkân veriyor.
Mesela, kedere onay almış oluyorsunuz.
Kızmak, gözyaşı dökmek, yas tutmak için de böyle.
Bu, ölen kişinin apaçık ölü olma hâlinin,
geri dönüşü olmayan bir değişimin onayıdır.
Matem ve kaybın, toplum nezdinde müşterek bir onayıdır.
Gözü kara, fâni bir yalnızlıktır.
Bize ait bir ölümdür, öznel değildir.
Vah ve cenazelerde ölülerin yolculuğunda paydaş olmak
analarımızın bir tür fânilik sürücülük dersleriydi.
Beraberinde bir dizi yönergeler içeren
"nasıl yaşanır ve ölünür" kılavuzuydu.
Örneğin, ölümlü olmanın hayatta seçim hakkımız olmadığı bir şey olması,
ölümsüz olduğumuzu zannetmemizin ne kadar aptalca bir düşünce olduğu,
kederin sefasının ve açıkça yas tutmanın
yaralı bir ruhu tedavi edebileceği
ve hep birlikte ölüm korkumuzun üstesinden gelebileceğimiz gibi düşünceler.
Kulağa iyi geliyor, değil mi?
(Dinleyici fısıldar)
Ancak günümüz Amerika'sında bunun asla işe yaramayacağını
düşünenler var mıdır diye merak ediyorum.
Yan komşumu tanımıyorum,
ailelerimiz dağılmış bir hâlde,
vahları birlikte gerçekleştireceğimiz topluluklar artık kalmadı.
Fakat yine de
böyle düşünüyorsanız hatalısınız.
Bireyler olarak hepimizde atalarımızın bilgeliğini
yeniden hayata geçirebilme gücü var.
Kendi fâniliğimizle yüzleştiğimizde
çoğunlukla güçsüz ve ölüm döşeğinde gibi hissediyoruz.
Ancak tek yapmamız gereken şey kendimizi yeniden keşfetmek.
Dilerseniz biraz savsaklayabilirsiniz.
(Kahkahalar)
Belki de daha önce hiç kendinizi bu fâni topluluğun
bir parçası olarak addetmediniz.
Ancak denemek isterseniz kolay bir süreç.
Altruistik olduğunuz için değil,
yalnızca tamamen bencil sebeplerden kaynaklanıyor.
Bunlar, ücretsiz ölüm dersleri.
Tıpkı sizin gibi ölen başka bir insan dışında,
size ölümü kimin öğretebileceğini zannediyorsunuz ki?
Tek yapmanız gereken şey,
elinizdeki mevcut araçları kullanarak korkunuzun üstesinden gelmek.
Telefonlar buna örnek verilebilir.
Artık bir kişinin,
sevdiği bir insanı kaybettiği haberini aldığınızda beklemeyin,
telefonunuzla o kişiye ulaşın, onları arayın ve şunu söyleyin,
"Başın sağ olsun."
Ya da hastaları veya ölüm döşeğinde olanları ziyaret edin
ve ölüm anlarına şahitlik etmek, tanık olmak için orada olun.
Bunlar dışında hayatınızda yapacağınız başka hiçbir şey,
hayatı daha gerçek kılıp mühim olmayacaktır.
Daha çok cenazeye katılın.
Merhumu yakınen tanımadığınızı düşünüyor olsanız bile katılın.
Sizi temin ederim ki nefes aldığınız sürece
onları yeterince iyi tanıyorsunuz demektir.
Bolca fedakarlık yapın
çünkü bu ufak adımlar sayesinde bile
kendinizi bu büyük fâni topluluğun bir parçası olarak addedeceksiniz.
Onlar kadar insan,
onlar kadar savunmasız,
tıpkı çevrenizdeki herkes gibisiniz.
Ölüm önemlidir çünkü hayat önemlidir
ve bunlar birbirinden ayrılamazlar.
İlk başta tuhaf hissederseniz sakın endişe etmeyin.
Alıştırma yapa yapa,
arabaya bindiğinizde
artık bunun üzerine düşünmeden sürüyorsunuz gibi olacak.
Ancak kendi ölümünüzde ustalaşmak bir ömür boyu sürecek.
Yabancı kavgaları ve gençlik olgunlaşmasından vazgeçtiğim sırada
ozan şiirine yöneldim.
Binlerce yıl boyunca tökezlemeden,
ölülerin huzurla yatışını kucaklayan adalı analarımı onurlandırmak amacıyla
bu övgü şarkısını yazdım.
Şarkının ismi: Eğer şarkı söyleyebilseydim.
Eğer şarkı söyleyebilseydim
ne yitirilmiş Ilias şehrini
ne de geçip gitmiş zaferleri seslendirirdim,
ne de Hector'un kumda kurup kalmış kanını.
Böyle olmaz!
Bir adayı seslendirirdim,
Batıya uzanmış,
Denizden koparılmış, sürgünle kamçılanmış, taştan bir sığınak,
mavi okyanusta derinlerde çevrili.
Başka bir Truva, İrlanda Truvası.
Batan güneşe yakın,
henüz fethedilememiş.
Bu şarkıyı işitirseniz
siz de büyük bir şenlik içerisinde dinlersiniz
Mnná caointe'i, ağıt yakan kadınları,
feryat edenleri,
yas tutanları, kalbinden vurulanları,
vahın ebedi korosunda dinlersiniz onları.
İşte burada, insanlığın nihai ve en iyi umudu sürer,
O fâni varlık bedende vücut bulur.
Sevgide, yaşamda ve ölümde yalnız kalmaz.
Eğer bu şarkıyı söyleyebilseydim,
eğer bu şarkıyı beraber söyleyebilseydik
abilerim ve ablalarım,
işte o zaman asla bu şarkıyı söylemeyi bırakmazdık.
Teşekkür ederim.
(Alkış)