Ta hãy xem thử một bức ảnh chụp Trái Đất nhé.
Đó là một hành tinh tuyệt vời.
Là một nhà địa chất, tôi rất vui vì điều đó,
thực sự Trái Đất rất tuyệt.
Đây là nơi giàu tiềm năng, không ngừng thay đổi và vận động.
Một hành tinh thú vị để sinh sống.
Hôm nay, tôi muốn chia sẻ với các bạn góc nhìn của một nhà địa chất
về cách mà những hiểu biết về lịch sử Trái Đất
đang giúp đỡ và định hướng các quyết định của ta ngày nay
về cách sinh sống và bảo tồn hành tinh xanh này.
Có rất nhiều điều thú vị đang xảy ra trên bề mặt Trái Đất.
Nếu ta phóng đại chỗ này lên,
tôi muốn nói cho các bạn biết về vài hiện tượng đã xảy ra.
Vật chất được trung chuyển liên tục trên bề mặt Trái Đất,
một hiện tượng quan trọng là việc vật chất từ các vùng núi cao
bị xói mòn, rửa trôi và được vận chuyển ra biển.
Quá trình này cứ tiếp diễn,
và ảnh hưởng sâu sắc tới sự hình thành đất liền.
Ví dụ dưới đây tại miền nam Ấn Độ,
nơi xuất hiện vài dãy núi lớn nhất thế giới;
trên bức ảnh vệ tinh này, bạn có thể thấy
các dòng sông đang vận chuyển vật chất từ các dãy núi đó xuống biển.
Bạn hãy nghĩ chúng giống như chiếc xe ủi.
Thực tế, chúng đang san bằng những quả núi và đẩy chúng xuống biển.
Tôi sẽ đưa một ví dụ để chứng minh.
Hãy phóng to chỗ này lên.
Tôi muốn nói chi tiết hơn về một dòng sông cụ thể.
Bạn đang thấy lưu vực tuyệt đẹp mà dòng sông đó tạo ra
khi nó liên tục đẩy vật chất hướng ra biển,
nhưng lưu vực này không ổn định.
Dòng chảy của các con sông này thay đổi liên tục,
và điều đó ảnh hưởng to lớn tới chúng ta.
Hãy lấy ví dụ về sông Kosi.
Nó sở hữu một dòng chảy khá đẹp theo hình chữ C;
khi ra khỏi các dãy núi hùng vĩ của Nepal,
nó mang theo vô số vật chất
trong đó có lượng lớn phù sa từ các dãy núi,
con sông đó đã chảy khắp Ấn Độ
và mang theo số vật chất đó.
Hãy quan sát kỹ hơn khu vực này,
tôi sẽ nói rõ hơn về những điều đã diễn ra với dòng sông Kosi.
Đó là ví dụ tiêu biểu về cách các lưu vực thay đổi.
Bức ảnh vệ tinh này được chụp vào tháng 8 năm 2008,
bức ảnh này đã được phục chế màu,
như vậy rừng cây sẽ có màu xanh lá
và sông ngòi mang màu xanh biển.
Một lần nữa, bạn lại thấy đường cong chữ C này
khi dòng chảy của nó ra khỏi Nepal.
Giờ là thời điểm gió mùa hoạt động manh.
Tháng tám là lúc gió mùa hạ hoạt động mạnh ở vùng này,
và các cư dân sống ở ven sông cũng chẳng lạ gì cảnh ngập lụt
và những sự phiền toái mà nó mang lại.
Nhưng vào năm 2008, một điều thú vị đã xảy ra,
và dòng chảy của con sông đó đã thay đổi đáng kể.
Và những cơn lũ nó gây ra cũng rất khác các lần trước.
Sông Kosi đang hướng dòng chảy xuống hạ lưu như hình,
nhưng có những thời điểm mà nó mang quá nhiều phù sa
làm tốc độ chảy chậm hẳn lại,
và sự tắc nghẽn đó sẽ thay đổi đáng kể
hướng dòng chảy của nó.
Đây là bức ảnh vệ tinh được chụp hai tuần sau đó.
Đây là hướng chảy cũ
có hình chữ C tôi vừa nói đến,
bạn thấy là nó không còn màu xanh biển nữa.
Ta đang thấy màu xanh biển đó
đã chuyển tới gần chính giữa bức ảnh.
Như vậy, sông Kosi đã thay đổi hướng chảy,
thang đo của bản đồ này vào khoảng 64 ki-lô-mét.
Rất nhanh chóng, con sông này đã di chuyển trên 48 ki-lô-mét.
Việc dòng chảy bị tắc nghẽn đã khiến nó thay đổi hướng chảy.
Đây là bức ảnh được chụp một tuần sau đó,
bạn đang thấy dòng chảy cũ của nó,
bạn thấy sự thay đổi này vẫn tiếp diễn
khi hướng chảy của nó đang đi xa dần dòng cũ.
Hãy hình dung về bề mặt Trái Đất hiện nay,
khi các con sông dễ thay đổi dòng chảy hơn,
thì việc đoán trước thời điểm và thời gian nó thay đổi là rất quan trọng.
Những quá trình thay đổi này thường xuyên xảy ra quanh ta.
Tại Mỹ,
dòng sông Mississippi vốn đang lấy khá nhiều phù sa từ các ngọn núi.
Nó đẩy vật chất từ dãy núi Rocky
và từ Đại bình nguyên Mỹ.
Nó rút bớt và di chuyển chúng trên khắp nước Mỹ
và tập hợp chúng tại vịnh Mexico.
Đây là dòng chảy của Mississippi mà ta vẫn hay nhìn thấy,
nhưng không phải lúc nào nó cũng chảy như vậy.
Nếu dùng các dữ liệu địa chất học,
ta có thể tái tạo hướng chảy trong quá khứ của nó.
Chẳng hạn, vùng màu đỏ này
là khu vực có dòng chảy của Mississippi và vật chất tại đó được tích tụ
vào 4.600 năm trước.
Khoảng 3.500 năm trước,
nó chảy theo hướng màu cam trên hình vẽ.
Dòng chảy tiếp tục thay đổi.
Hai nghìn năm trước,
một nghìn năm trước,
700 năm trước.
Và chỉ trong khoảng 500 năm trở lại đây,
Mississippi mới có dòng chảy như ta biết ngày nay.
Các quá trình này rất quan trọng,
đặc biệt tại các khu vực đồng bằng tại Mỹ,
nơi việc thay đổi dòng chảy của sông Mississipi
giúp bồi đắp đồng bằng và lấn biển.
Đó là các bất động sản cực kỳ giá trị,
những khu vực đồng bằng như thế là nơi tập trung đông dân nhất thế giới.
Việc hiểu biết cách chúng hoạt động,
cách chúng hình thành và thay đổi trong tương lai
là rất quan trọng với những ai sống ở khu vực đó.
Như vậy, sông ngòi sẽ thay đổi.
Tồn tại những thay đổi lớn hơn cả những điều tôi vừa đề cập.
Tôi muốn nói đến vài sự thay đổi lớn sau đây.
Hãy chuyển đến nhữn khu vực sông Amazon chảy qua,
ta lại có một hệ thống lưu vực khổng lồ
thu thập và vận chuyển phù sa từ dãy núi Andes,
đi khắp khu vực Nam Mỹ
và đưa chúng tới Đại Tây Dương.
Khi phóng to hơn, bạn đang thấy những dòng chảy uốn lượn đẹp đẽ này.
Xin nhắc lại, chúng rất đẹp, nhưng không hề ổn định.
Chúng vẫn thay đổi dòng chảy.
Ta có thể dùng ảnh vệ tinh được chụp trong khoảng 30 năm trở lại đây
để khảo sát sự thay đổi của chúng.
Hãy để ý kỹ các đường cong trong hướng chảy của nó,
bạn sẽ phát hiện ra rằng chúng không ở một chỗ quá lâu.
Chúng tiến hoá và thay đổi dòng chảy.
Nếu bạn nhìn vào khu vực đang khoanh tròn,
tôi muốn bạn để ý rằng một phần dòng chảy của dòng sông
đã hoàn toàn biến mất,
như thể một chiếc roi da
bị đứt hẳn một phần khỏi dòng chảy chính vậy.
Lại nói về thang đo,
ở đây, dòng chảy của nó đã thay đổi khoảng hơn sáu ki-lô-mét
chỉ trong một đến hai mùa nước.
Như vậy, toàn bộ địa hình trên Trái Đất ta đang sống
nhờ vào sự vận chuyển vật chất từ núi cao
xuôi dòng tới biển,
đang thay đổi liên tục.
Chúng thực sự thay đổi,
ta cần hiểu rõ quá trình đó
để có những giải pháp sinh sống lâu bền trên các địa hình đó.
Nhưng điều đó thực sự khó khăn nếu những thông tin ta có được
chỉ là sự thay đổi trên bề mặt Trái Đất hiện nay.
Đúng không? Ta không có nhiều bằng chứng.
Chẳng hạn, ta chỉ có dữ liệu ảnh vệ tinh trong khoảng 30 năm gần đây.
Ta cần nhiều bằng chứng hơn để thực sự hiểu về quá trình này.
Thêm nữa, ta cần biết
về cách các địa hình này phản ứng với biến đổi khí hậu
và biến đổi do con người
khi ta ngày càng sử dụng và làm thay đổi nhiều đất hơn.
Đây là nơi đất đá được tích tụ lại.
Khi chảy,
các con sông đã vận chuyển vật chất từ núi xuống biển,
đôi khi một phần đất, đá, phù sa đã bị kẹt lại dưới đáy sông.
Chúng bị kẹt lại và chôn vùi,
tích tụ lại và hình thành nên một lớp trầm tích rất lớn và dày
và dần dần sẽ chuyển thành đá.
Như vậy, chúng ta có thể đến các khu vực đó,
nơi ta có thể tìm thấy các lớp trầm tích lớn như vậy,
nhờ đó, ta sẽ quay ngược thời gian
và tìm hiểu về địa hình nơi đó trong quá khứ.
Ta làm điều đó để góp phần mô phỏng
và nghiên cứu về cách các địa hình tiến hoá và thay đổi.
Điều này không quá khó khăn,
vì bản thân Trái Đất đã là một thiên sử rất kỳ vĩ.
Đoạn video sau đây mô phỏng lại lịch sử địa chất của Trái Đất
đếm ngược từ hiện tại về 600 triệu năm trước.
Một quãng thời gian không quá dài.
Việc thay đổi vị trí đất liền
kéo theo sự thay đổi của khí hậu và mực nước biển;
ta sẽ tìm hiểu được nhiều dạng địa hình khác nhau,
nhiều dạng môi trường khác nhau nếu ta quay về được quá khứ -
Nếu có cỗ máy thời gian,
ta có thể tìm hiểu chúng.
Và ta thực sự cần những cỗ máy đó
nếu ta nhìn trực tiếp những mẫu đá đang chìm dưới đáy sông khi đó.
Tôi có một ví dụ nhỏ
sẽ đưa bạn về một thời điểm đặc biệt trong quá khứ của Trái Đất.
Khoảng 55 triệu năm trước, Trái Đất ấm lên nhanh chóng,
nguyên nhân do một lượng lớn khí các-bon đi-ô-xít
đã đi vào khí quyển,
chúng đã làm nhiệt độ toàn cầu tăng lên với tốc độ phi mã.
Tôi đang cố nói giảm khi nhắc đến "sự ấm lên,"
bởi lẽ khi đó, các loài nhiệt đới như cá sấu và các cây họ dừa
đã xuất hiện tại Canada và vùng cực nam Nam Mỹ, Patagonia.
Đây là thời kì Trái Đất khá ấm và điều đó xảy ra rất đột ngột.
Điều ta có thể làm
là tìm kiếm những mẫu trầm tích bị chôn vùi tại thời điểm đó
và mô phỏng lại cách địa hình thay đổi do sự ấm lên toàn cầu xảy ra lúc đó.
Và chúng đây, các mẫu trầm tích
(Cười)
Đây thực ra là một đống đá.
Vùng khoanh vàng này
đã từng là một con sông cổ đại,
giống như những điều tôi vừa nói,
chúng là những trầm tích còn sót lại từ 55 triệu năm về trước.
Các nhà địa chất như chúng tôi có thể nghiên cứu chúng kỹ hơn
và mô phỏng lại địa hình.
Đây là một ví dụ khác.
Vùng khoanh vàng này đã từng là một dòng sông.
Đây là con sông khác trên nó.
Chúng tôi có thể sử dụng các phương pháp đo đạc và nghiên cứu
để tìm hiểu chúng.
Ví dụ, chi tiết tôi vừa khoanh tròn
chỉ ra rằng con sông đó sâu khoảng một mét.
Bạn hoàn toàn có thể lội qua dòng nước
nếu bạn ở đó vào 55 triệu năm trước.
Màu đỏ xuất hiện xung quanh các dòng chảy trên hình
là dấu vết của phù sa cổ.
Nhờ đó, chúng tôi có thể tìm hiểu những loài sinh vật từng sống quanh đó,
và tìm hiểu cách các dòng sông tương tác với lưu vực xung quanh.
Vậy nên chúng tôi có thể nghiên cứu tỉ mỉ và mô phỏng tương đối chính xác
dòng chảy của chúng và các dạng địa hình liên quan.
Chúng tôi đã nghiên cứu địa điểm đó
cách đây không lâu,
nếu ta nhìn vào các sự kiện trước sự biến đổi khí hậu khi ấy,
đó là một con sông có dòng chảy bám theo vách núi và hướng ra biển,
chúng giống những gì tôi đã cho bạn thấy ở lưu vực sông Amazon.
Nhưng tại ngay thời điểm biến đổi khí hậu đột ngột đó,
con sông đó đã thay đổi mạnh mẽ.
Hai bờ sông rộng ra rất nhanh,
và độ rộng hai bờ sông liên tục thay đổi.
Cuối cùng, nó quay trở về trạng thái cũ
như trước khi xảy ra biến đổi khí hậu,
nhưng điều đó diễn ra khá lâu.
Như vậy, ta có thể quay ngược thời gian và nghiên cứu được những điều đó,
hiểu biết hơn về các thay đổi của địa hình Trái Đất
khi xảy ra sự thay đổi khí hậu hoặc thay đổi do con người.
Các yếu tố gây biến đổi cho sông ngòi
hay nguyên nhân khiến sông ngòi thay đổi hình thù và dòng chảy
có thể do lượng nước dư thừa từ đất liền quanh đó
xuất hiện khi khí hậu ấm lên;
hay do ta đã tác động làm tăng hoặc giảm lượng phù sa
và làm thay đổi dòng chảy sông ngòi.
Tóm lại,
chừng nào ta còn sinh sống trên Trái Đất,
ta cần kiểm soát tốt các tài nguyên và các mối nguy hại,
và điều chỉnh cách ta sống ở một môi trường dễ bị ảnh hưởng.
Tôi cho rằng cách duy nhất để ta làm được điều đó một cách bền vững
là ta cần tìm hiểu thông tin
về sự thay đổi và tiến hoá của định trong quá khứ ở Trái Đất.
Cám ơn.
(Vỗ tay)