Mörg ykkar þekkja söguna af sölumönnunum tveimur
sem fóru til Afríku í upphafi síðustu aldar.
Þeir voru sendir þangað til að athuga hvort þar væru
tækifæri í skósölu.
Og þeir sendu skeyti heim til Manchester.
Annar þeirra skrifaði: "Vonlaus staða. Stopp.
Þeir ganga ekki í skóm."
Og hinn skrifaði: "Stórkostleg tækifæri.
Þeir hafa enn ekki eignast skó."
Nú er svipuð staða uppi í heimi klassískrar tónlistar,
því sumt fólk heldur
að klassísk tónlist sé deyjandi.
Og svo eru það sum okkar sem halda að því fari fjarri.
Og í stað þess að hella okkur út í tölfræði og stefnur
og segja ykkur frá öllum hljómsveitunum sem eru að leggja upp laupana
og plötuútgáfunum sem eru að fara á hausinn
þá datt mér í hug að við myndum gera smá tilraun í kvöld - tilraun.
Reyndar, er þetta ekki raunveruleg tilraun því ég veit hvernig hún fer.
En þetta er svona tilraunalíki. En áður en við
áður en við byrjum þarf ég að gera tvo hluti.
Í fyrsta lagi vil ég minna ykkur á hvernig sjö ára barn
hljómar þegar það spilar á píanó.
Kannski eigið þið þetta barn heima.
Hann hljómar nokkurn veginn svona.
(Píanóleikur)
Ég sé að einhver ykkur kannast við þetta barn.
Ef það æfir sig í heilt ár og mætir í tíma, er það núna orðið átta ára gamalt
og hljómar svona.
(Píanóleikur)
Svo æfir það sig í annað ár og mætir í tíma, nú er það níu ára gamalt.
--
Svo æfir það sig í annað ár og mætir í tíma, nú er það tíu ára.
(Píanóleikur)
Á þeim punkti gefast þau venjulega upp.
Á þessum tímapunkti gefast þau venjulega upp.
(Fagnaðarlæti)
En ef þú hefðir beðið, beðið í eitt ár í viðbót,
hefðirðu heyrt þetta:
(Píanóleikur)
Það sem gerðist var kannski ekki það sem þið hélduð,
sem er að hann hefði skyndilega orðið ástríðufullur, áhugasamur,
æft sig, fengið nýjan kennara, orðið kynþroska eða hvað sem er.
Það sem gerðist í raun var að áherslurnar minnkuðu.
Sjáðu til, fyrsta sinn sem hann spilaði
var áhersla á hvern tón.
Og annað árið var áhersla á aðra hverja nótu.
Það sést á hausnum á mér.
Níu ára, níu ára
setur áherslu á fjórðu hverju nótu.
Og sá tíu ára á áttundu hverja nótu.
En sá ellefu ára setur áherslu á allan frasann.
Ég veit - ég veit ekki hvernig ég komst í þessa stöðu
Ég sagði ekki að ég myndi færa axlirnar yfir, færa líkamann.
Nei, tónlistin hrinti mér,
og þess vegna kalla ég þetta einnar kinnar leik.
Það má vera hin rasskinnin.
Vitiði, einu sinni var herra sem sá fyrirlestur hjá mér
þegar ég var að vinna með ungum píanista.
Hann var forstjóri fyrirtækis í Ohio.
Og ég var að vinna með ungum píanista
og ég sagði: "Vandinn við þig er að þú ert tveggja-kinna leikari.
þú ætti að vera einnar-kinnar leikari.
Og ég ýtti við honum svona þegar hann var að spila.
Og allt í einu tók músíkin á loft, hún tók flugið.
Áhorfendur gripu andann á lofti þegar þeir heyrðu muninn.
Og svo fékk ég bréf frá þessum herra.
Hann sagði: "Ég var svo hrærður.
Ég kom heim og umbreytti fyrirtækinu mínu
í einnar-kinnar fyrirtæki.
Hitt sem mig langaði að gera er að segja ykkur nokkuð um ykkur sjálf.
Það eru 1600 manns hér, held ég.
Ég hugsa að um líklega 45 ykkar
eru mjög ástríðusöm um klassíska tónlist.
Þið dáið klassíska tónlist. Útvarpið er alltaf stillt á klassísku stöðina.
Og þið eruð með geisladiska í bílnum og þið farið á synfóníuna.
Og börnin ykkar spila á hljóðfæri.
Þið getið ekki ímyndað ykkur lífið án klassískrar tónlistar.
Það er fyrsti hópurin, hann er frekar smár.
Síðan er það annar hópur, mun stærri.
Þetta er fólk sem er alveg sama um klassíska tónlist.
Skiljiði, þið komið heim eftir langan dag
og þið fáið ykkur vínglas og hallið ykkur.
Smá Vivaldi í bakgrunni spillir ekki.
Það er annar hópurinn.
Og þá er það þriðji hópurinn.
Það er fólk sem hefur aldrei hlustað á klassíska tónlist.
Það er bara ekki partur af ykkar lífi.
Þið kannski heyrið það eins og óbeinar reykingar á flugvelli, en
-- kannski smá mars úr Aídu.
þegar þið gangið niður ganginn. Annars heyrið þið hana aldrei.
Það er líklega stærsti hópurinn.
Og síðan er það mjög smár hópur.
Það er fólkið sem heldur að það sé laglaust.
Ótrúlegur fjöldi fólks heldur að það sé laglaust.
Reyndar, heyri ég oft, "Maðurinn minn er laglaus."
En í raun getið þið ekki verið laglaus. Enginn er laglaus.
Ef þið væruð laglaus þá gætuð þið ekki skipt um gír
á beinskiptum bíl.
Þið gætuð ekki þekkt muninn á einhverjum
frá Texas og einhverjum frá Róm.
Og síminn. Síminn. Ef móðir ykkar hringir
úr einhverjum ömurlegum síma, hún hringir og segir "Halló,"
og þið vitið ekki bara hver þetta er, þið vitið líka í hvaða skapi hún er.
Þið eruð með frábært eyra. Allir eru með frábært eyra.
Það er enginn laglaus.
En vitiði hvað. Ég get ekki haldið áfram þar sem
er svona stór gjá milli þeirra sem skilja,
elska og hafa ástríðu fyrir klassískri tónlist,
og þeirra sem hafa ekkert samband við hana.
Þessi laglausu, þeir eru ekki lengur hér.
En jafnvel milli þessara þriggja hópa, er of stór gjá.
Svo ég ætla ekki að halda áfram fyrr en hver einasta manneskja í herberginu
hérna niðri og í Aspen, og allir aðrir sem á horfa
elskar og skilur klassíska tónlist.
Þannig að það er það sem við ætlum að gera.
Takið eftir að það er ekki nokkur vafi í huga mér
að þetta komi til með að ganga, sem þið sjáið framan í mér, ekki satt?
Það er eitt af einkennum leiðtoga að hann efast ekki
í augnablik um getu fólksins sem hann leiðir
til að láta drauma hans rætast.
Hugsið ykkur ef Martin Luther King hefði sagt, "Ég á mér draum.
En ég er bara ekki viss hvort þau geti gert eitthvað í því."
Allt í lagi. Þannig að ég ætla að leika stykki eftir Chopin.
Þetta er fallega prelúdía eftir Chopin. Sum ykkar þekkja hana.
--
Vitiði hvað gerðist líklega hérna í herberginu?
Þegar ég byrjaði, hugsuðuð þið, "En hvað þetta hljómar fallega."
"Við ættum ekki að fara aftur á sama stað
í sumarfrí á næsta ári."
Merkilegt, finnst ykkur ekki. Merkilegt hvernig þessar hugsanir
fljóta allt í einu inn í hugann.
Og auðvitað
--
-- auðvitað ef stykkið er langt og þið hafið átt langan dag,
er möguleiki á að þið dottið.
Þá gefur sessunautur ykkar ykkur olnbogaskot
og segir, "Vaknaðu! Þetta er menning!" Og lætur ykkur líða enn verr.
En hefur ykkur einhverntíman dottið í hug að ástæðan fyrir því að ykkur syfjar
undir klassískri tónlistin, er ekki ykkar vegna, heldur okkar vegna?
Hugsaði eitthvert ykkar meðan ég lék,
"Af hverju notar hann svona margar áherslur?"
Ef ég hefði hreyft höfuðið hefðuð þið tekið eftir því.
Og það sem eftir lifir, í hvert sinn sem þið heyrið klassíska tónlist
munið þið alltaf vita að þið getið heyrt þessar áherslur.
Við skulum sjá hvað er í raun að gerast hérna.
Við erum með H. Þetta er H. Næsti tónn er C.
Og hlutverk C er að gera H sorgmætt. Og það virkar, ekki satt?
Tónskáld vita það. Ef þeir vilja sorgmædda tónlist
leika þeir bara þessa tvo tóna.
--
En í raun er þetta bara H, með fjórum sorgmæddum.
Og nú sígur það niður í A, svo G og að lokum F.
Þannig að við erum með H, A, G, F. Og ef við höfum H, A G, F,
hverju eigum við þá von á næst? Bíddu, þetta gæti hafa verið tilviljun.
Prófum aftur. Ó, TED kórinn!
--
Og tókuð þið eftir að enginn er laglaus. Enginn.
Vitiði, hver bær í Bangladesh
og hvert kot í Kína. Allir vita:
da, da, da, da - da. Allir vita að þeir eiga von á þessu Ei.
En Chopin vildi ekki ná niður á E strax,
því hvað hefði þá gerst? Því þá hefði lagið verið búið, eins og Hamlet.
Muniði eftir Hamlet? Fyrsti þáttur, þriðja svið:
hann uppgötvar að frændi hans drap föður hans.
Þið munið að hann er alltaf að koma upp að frændanum
og næstum því drepa hann. Og svo hörfar hann
og fer aftur að honum og drepur hann næstum.
Og gagnrýnendurnir, sem sitja allir í öftustu röð
þeir verða að hafa skoðun svo þeir segja, "Hamlet kemur engu í verk."
Eða þeir segja, "Hamlet er með Ödipusarkomplex."
Nei, annars væri leikritið búið, bjánar.
Þess vegna treður Shakespear öllu þessu dóti í Hamlet
Þið vitið, Ófelía missir vitið og svo er leikritið í leikritinu,
og kúpa Jóreks, og grafararnir.
Það er til að tefja - þar til í fimmta þætti að hann drepur hann.
Sama með Chopin. Hann er um það bil að ná E
og hann segir, "Úps, förum aftur upp og gerum þetta aftur."
Þannig að hann gerir þetta aftur.
Nú er hann orðinn æstur - þetta er æsingur,
hafið ekki áhyggjur af því.
Nú nær hann niður á Fís og loksins niður á E,
en þetta er ekki réttur hljómur. Af því að hljómurinn sem hann leitar að
er þessi, þannig að í staðinn
þetta köllum við falskur endir af því að það blekkir okkur.
Ég segi við stúdentana mína, "Ef þið eruð með falskan endi
skulið þið lyfta augabrúnunum svo að fólk viti það."
--
Einmitt. Svo hann kemst niður á E, en það er ekki réttur hljómur.
Svo hann prófar E aftur. Hljómurinn virkar ekki.
Og svo loksins...
Það var herra hérna í fyrstu röðinni sem andvarpaði.
Það gerir hann líka þegar hann kemur heim
eftir langan dag, drepur á bílnum og segir,
"Aaaah, ég er kominn heim." Því við vitum öll hvar við eigum heima.
Þannig að þetta er stykki sem kemur úr fjarska og heim.
Og ég ælta að spila það í gegn.
og þið fylgið eftir. H, C, H, C, H, C, H --
niður á A, niður á G, niður á F.
Næstum niður á E, en annars væri leikritið búið.
Hann fer aftur upp á H. Verður voða æstur. Fer á Fís. Fer á E.
Það er rangur hljómur. Það er rangur hljómur. Það er rangur hljómur.
Og loksins fer hann á E og er kominn heim.
Og það sem þið komið til með að sjá er einnar-kinnar leikur.
Af því að fyrir mig, til að tengja H við E,
verð ég að hætta að hugsa um hverja nótu á leiðinni
og byrja að hugsa um leiðina löngu frá H til E.
Þið vitið, við vorum nýlega í Suður Afríku og það er ekki hægt að fara til Suður Afríku
án þess að minnast Mandela í 27 ár í fangelsi.
Hvað var hann að hugsa um? Hádegismat?
Nei, hann var að hugsa um framtíðarsýn fyrir Suður Afríku
og mannkynið. Það hélt --
það er um framtíðarsýn, um leiðina löngu.
Eins og fuglar sem fljúga yfir mörkina
og kæra sig kollótta um girðingar á jörðu niðri, ekki satt?
Þannig að nú skulið þið fylgja línunni alla leið frá H til E.
Og ég er með eina ósk að lokum áður ein ég spila stykkið í gegn.
Mynduð þið hugsa um einhvern sem þið dáið, sem ekki er lengur til staðar?
Ástkær amma, elskhugi,
einhver í lífi ykkar sem þið elskið af öllu hjarta,
en sú manneskja er ekki lengur til staðar.
Hugsið til þeirrar manneskju og á sama tíma
fylgið leiðinni alla leið frá H til E
og þá heyrið þið allt sem Chopin hafði að segja.
--
Nú eruð þið að velta fyrir ykkur
þið eruð líklega að velta fyrir ykkur af hverju ég er að klappa.
Jæja, ég gerði þetta einu sinni í skóla í Boston
með um það bil 70 sjöundu-bekkingum - 12 ára.
Og ég gerði einmitt þetta sem ég gerði núna við ykkur
og ég sagði frá og útskýrði fyrir þeim og allt það.
Eftir á trylltust þau í lófataki. Þau klöppuðu.
Ég klappaði. Þau klöppuðu.
Að lokum sagði ég, "Af hverju er ég að klappa?"
Og einn af litlu krökkunum sagði, "Af því að við hlustuðum."
Hugsið ykkur. 1600 manns, upptekið fólk.
viðriðin allskonar verkefni.
Að hlusta, skilja og hrífast af stykki eftir Chopin.
Það er nú þónokkuð.
Nú, get ég verið viss um að hver einasta manneskja fylgdi eftir,
skyldi og hreifst með? Auðvitað get ég ekki verið viss.
En ég skal segja ykkur frá nokkru sem kom fyrir mig.
Ég var á Írlandi meðan á átökunum stóð fyrir 10 árum,
og ég var að vinna með kaþólskum og mótmælandatrúar börnum
við að leysa ágreining. Og ég fór í gegnum þetta með þeim.
Áhættusamt vegna þess að þetta voru götubörn.
Og eitt þeirra kom til mín morguninn eftir og sagði,
"Veistu, ég hef aldrei hlustað áður á klassíska tónlist
en þegar þú lékst þetta sjoppustykki..."
Hann sagði, "Bróðir minn var skotinn í fyrra og ég grét hann ekki.
En í gær þegar þú lékst þetta stykki,
var ég að hugsa um hann.
Og ég fann tárin streyma niður andlitið.
Og veistu, það var mjög gott að gráta bróður minn."
Og ég ákvað á því augnabliki
að klassísk tónlist er fyrir alla. Alla.
En já, hvernig mynduð þið bera ykkur -- þið vitið
í mínum geira, tónlistargeirinn skilur þetta ekki svona.
Þau segja að 3 prósent almennings líki klassísk tónlist.
Ef aðeins væri hægt að auka það í 4 prósent væru öll okkar vandamál úr sögunni.
Ég segi, "Hvernig mynduð þig bera ykkur? Hvernig mynduð þið mæla? Hvernig mynduð þið vera
ef þið hélduð að 3 prósent almennings líki klassísk tónlist?
Ef hægt væri að auka það í 4 prósent. Hvernig mynduð þið bera ykkur?
Hvernig mynduð þið mæla? Hvernig mynduð þið vera
ef þið hélduð að allir elskuðu klassíska tónlist
þeir hafa bara ekki fattað það ennþá."
Sjáiði, þetta eru gerólíkir heimar.
Ég átti stórkostlega upplifun. Ég var 45 ára.
Ég hafði verið hljómsveitarstjóri í 20 ár og allt í einu rann það upp fyrir mér.
Hljómsveitarstjórar gefa ekki frá sér neitt hljóð.
Það er mynd af mér framan á geisladisknum --
-- en hljómsveitarstjóri gefur ekki frá sér hljóð.
Hann stólar á mátt sinn til að gera annað fólk máttugt.
Og þetta breytti öllu fyrir mig. Þetta breytti lífi mínu.
Hljómsveitarmeðlimir komu til mín og sögðu,
"Ben, hvað gerðist?" Þetta er það sem að gerðist.
Ég áttaði mig á því að mitt starf var að draga fram það besta í öðru fólki.
Og vitanlega vildi ég vita hvort ég væri að standa mig.
Og vitiði hvernig maður finnur það út? Þú horfir í augun í þeim.
Ef augun tindra, þá veistu að þú ert að standa þig.
Þú gætir lýst upp þorp með augum þessa manns.
Einmitt. Þannig að ef augun tindra þá stendur þú þig.
Ef þau tindra ekki þá ferðu að spyrja einnar spurningar.
Og þetta er spurningin:
Hvernig er ég fyrst að augu leikarans míns tindra ekki?
Við getum líka gert þetta við börnin okkar.
Hvernig er ég fyrst að augu barnanna minna tindra ekki?
Það er allt annar heimur.
Nú er að koma að lokum að þessari töfraviku á fjallinu.
og við höldum aftur út í raunveruleikann.
Og ég segi, það er viðeigandi að við spyrjum okkur þessari spurningu:
Hvernig erum við þegar við höldum aftur út í raunveruleikann?
Og vitiði, ég hef skilgreint velgengni.
Fyrir mér er þetta mjög einfalt. Það snýst ekki um auðæfi, frægð og völd.
Það snýst um hversu mörg tindrandi augu ég hef í kringum mig.
Svo að lokum langar mig að skilja ykkur eftir með eina hugmynd sem er
að það skiptir máli hvað við segjum.
Orðin sem við látum út úr okkur.
Ég lærði þetta af konu sem lifði af Auschwitz,
einn af fáum eftirlifendum.
Hún fór til Auschwitz þegar hún var 15 ára,
og bróðir hennar var átta og foreldrarnir týndir.
Og hún sagði mér þetta, hún sagði,
"Við vorum í lestinni á leið til Auschwitz og ég leit niður
og ég sá að skór bróðir míns voru horfnir.
Og ég sagði, "Af hverju ertu svona vitlaus, geturðu ekki passað upp á dótið þitt
í guðanna bænum?" -- á þann hátt sem eldri systir
talar við yngri bróður sinn.
Því miður var þetta það síðasta sem hún sagði við hann
af því að hún sá hann aldrei aftur. Hann lifði ekki af.
Þannig að þegar hún kom út úr Auschwitz, sór hún eið.
Hún sagði mér þetta. Hún sagði, "Ég gekk út úr Auschwitz inn í lífið
og ég sór eið. Og eiðurinn var, að ég myndi aldrei segja neitt
sem gæti ekki staðið sem það síðasta sem ég segði."
Getum við gert það? Nei. Og við bregðumst okkur sjálfum
og öðrum. En þetta er markmið að sem við getum lifað upp í. Takk fyrir.
Tindrandi augu, tindrandi augu.
Takk fyrir, takk fyrir.
--