İndi bir az fərqli söhbət edək.
ABŞ-da hər il digər dövlətlərdən daha çox bərk tullantıya rast gəlinir,
tullantı sayı artdıqca isə onları atmaq üçün
yerlər tükənir.
Bərk tullantıların iki əsas növü var,
bərk sənaye tullantıları və bərk məişət tullantıları.
Bərk sənaye tullantıları fabriklər,
mədənlər və fermalar kimi sənayelərdən gəlir.
məişət tullantıları isə evlərdən və ofislər kimi
iş yerlərindən gəlir.
Bunlar əsasən kağız, plastik torbalar, karton, qida
tullantıları, qutular, butulkalar və
həyət tullantıları kimi zibil qutunuza qoyacağınız şeylərdir.
Fərz edək ki, Ekologiya və ətraf mühit üzrə təhsil alan
biri kimi dostlarınızla piknikə getmisiniz,
özünüzlə yenidən istifadə oluna bilən qablar aparmısınız,
bu zaman yerdə boş , köhnə kartof çipsi torbası görürsünüz və
onun məişət tullantısının bir nümunəsi olduğunu
anlayırsınız, onu götürüb zibil qutusuna atmaq
qərarına gəlirsiniz,
bəs indi o hara gedəcək?
Çox güman ki, o, ABŞ-dakı bərk məişət tullantılarının
yarısından çoxu kimi,
paliqona aparılacaq,bu qədər tullantı poliqonu həqiqətən
çox böyük olmalıdır,
poliqon bir növ açıq zibillikdir,
ya da böyük bir sahə yaxud zibillə dolu çuxurdur.
Gəlin, bu böyük, açıq zibilxanaların üstünlükləri
haqqında düşünək,
belə ki. onlar bir çox insana tullantılardan qurtulmağa
imkan yaradırlar. Buna görə də onlar
adətən, çoxlu əhalisi olan böyük
şəhərlərin yaxınlığında istifadə olunur. Həmçinin, onlara
qullq etmək olduqca ucuzdur və onlar
tullantıları insanların evlərindən və iş yerlərindən uzaq
tutmaqda da çox yaxşıdırlar.
lakin açıq zibilliklərə daha yaxından nəzər salsaq görərik ki,
bəzi problemlər də var, ilk növbədə açıq zibilliklərdən qoxu
gələ bilər ki, bu da onların
ətrafında yaşayan insanlar üçün
xoşagəlməzdir. Çünki açıq zibilliklər örtülməmiş bir yerdir,
buna görə də hava və vəhşi təbiət tullantıları
ətraf mühitə yaya bilər.
Açıq poliqonlardakı zibil təhlükəli qazlar buraxa və hətta alovlana
bilər, buna görə də qazları və yanğınları
mənfi cəhətlərimiz siyahısına əlavə edə bilərik, çünki bunlar
canlılar üçün təhlükəli ola bilər.
Yağış yağanda isə başqa bir problem yaranır,
su zibilxanaya sızır və oradan keçdikcə elektronikanın ağır metalları
və ya reseptlə satılan dərmanların tullantıları kimi
zəhərli materiallarla çirklənir,
Poliqondan çıxan bu çirklənmiş suya
tullantı suyu deyilir, bu barədə düşünəndə
mənanı anlamaq olar, çünki
tullantı sözünün kökü, bu suyun həll olunmuş tullantı
materialının bir hissəsini özü
ilə götürməsi və daşıması deməkdir.
Bu sular təhlükəli ola bilər.
Çünki o torpağın altına sızaraq
insanların içməli yeraltı
sularını çirkləndirə bilər, buna görə də
su təchizatı insanlar üçün zəhərli ola bilər.
Açıq piloqonlarla bağlı başqa bir
problem isə onların çoxlu torpaq tələb etməsidir.
Bu da yaşayışı məhv edir.
Başqa bir poliqon növü isə sanitar poliqondur,
əlbəttə indi düşünə bilərsiniz ki,
bir poliqon. zibil quyusu axı necə sanitar ola bilər?
Sanitar poliqonlarda, açıq
paliqonlarda olmayan,
zibilləri saxlayan gil və ya plastik təbəqəsi
olan astar örtük var,
Hər gün zibil paliqona atılan zaman onun üstünü
tikinti tullantıları və ya keyfiyyətsiz torpaq qatı örtür və
o sıxılır, beləcə proses
təkrarlanır.
Suyun poliqona daxil olması çox çətindir, buna görə
sanitar poliqonlar ətraf mühiti içəridə quru
saxlayır, amma zaman keçdikcə yağış suları laylara
sızaraq tullantı suyu əmələ gətirir
oradakı sıx hüceyrələr suyun
çıxmasının qarşısını alır, buna görə də tullantı
suları paliqonun daxilində yığılıb qalır. Bəzi sanitar poliqonlar
iki astar örtük və borularla tikilir
ki, tullantı suyu saxlanılsın və təmizlənsin.
Əgər siz sanitar paliqona getsəniz nəfəs ala
biməyəcəksiniz, bunun səbəbi qoxu yox
hüceyrələrdir, onlar o qədər sıxdırlar ki,
oksigenin daxil olması və dövr etməsi
çətinləşir,
içəridəki mühit əsasən anaerobdur,
bu o deməkdir ki, burada oksigen azdır,
buaradakı "an" ön şəkilçisi yox və ya
onsuz, aerob sözü isə oksigen tələb edən mənasını verir,
deməli, anaerob sözü oksigensiz yeri təsvir edir.
Aerob mühitdə yaşaması üçün oksigenə ehtiyacı olan
mikroorqanizmlərin iştirak
etdiyi çürümə prosesi olan aerob parçalanma baş verə bilməz,
bunun əvəzinə oksigenə ehtiyacı olmayan
mikroorqanizmlər tərəfindən parçalanan
anaerob parçalanma baş verir,
bu proses qlobal istiləşməyə töhfə verən istixana qazı olan
metanı istehsal edir,
Sanitariya poliqonunda sıxılmış
tullantıların parçalanması
bir neçə onilliklər və hətta yüzlərlə il
çəkə bilər, beləcə, bu tip poliqon uzun
müddət qlobal istiləşməyə kömək edə bilər.
Sanitar poliqonların müsbət və mənfi cəhətləri nələrdir?
Açıq zibilxanalarla müqayisədə sanitar poliqonlar daha az qoxuya malikdirlər və
yanğına daha az məruz qalırlar,
Çünki sanitar zibilxanalar tullantıları içəridə, örtülü və
sıxılmış vəziyyətdə saxlayır, burada vəhşi təbiət və tullantıları
hərəkət etdirəsi hava problemi də yoxdur.
Lakin heç bir poliqon mükəmməl deyil, tullantı suları hələ də
sıza bilər, zibil qatlarının əlavə edilməsi və sıxılması toz
və səs-küyə səbəb ola bilər, onu da xatırlayın ki, sanitar poliqonlarda
anaerob parçalanma metan, istixana qazı əmələ
gətirir, lakin bəzi sanitar poliqonlar parçalanma nəticəsində
buraxılan metanı tutur.
Onu yandırmaqla elektrik
enerjisi əldə etmək olar,
Bu, poliqon tərəfindən istehsal olunan metanın
60% -dən 90% -ə qədərini tuta bilər,
nəticə etibarilə enerji istehsal etmək mümkün
olduğuna görə bunu müsbət cəhət hesab etmək olar.
Sanitar poliqonlar olduqca bahadırlar,
buna görə də onlar əsasən
iqtisadi cəhətdən inkişaf etmiş ölkələrdə daha çox
yayılıb həmçinin açıq zibilxanalarda olduğu kimi çoxlu yer zəbt edirlər.
Poliqona atılmalı olan materialın miqdarını
azaltmağın bir yolu onu yandırma
zavodunda yandırmaqdır,
tullantıların həcmindəki bu azalma,
ərazisi az olan torpaq sahələri üçün çox faydalıdır.
Zibil həcminin azaldılması yandırmanın
müsbət cəhətlərindən biridir,
müasir yüksək texnologiyalı tullantıları enerji yandırma
zavodlarına çatdırmağın başqa bir müsbət cəhəti də var ki,
onlar enerji istehsal edə və bunu sata bilərlər.
zibil yandırmağın bəzi mənfi cəhətləri
CO2, kül tullantıları, təhlükəli qazlar və digər hava
çirkləndiriciləri buraxmasıdır.
İşlənmiş qazlardan civə və dioksinləri çıxarmaq üçün bir
sıra filtrlərdən istifadə etməklə bu
emissiyaları azaltmağa kömək etmək üçün yandırma qurğuları tikilə bilər.
Zibilin yandırılması təhlükəsini azaltmağın başqa
bir yolu, yandırmadan əvvəl təhlükəli materialların çeşidlənməsidir,
lakin filtrlər və çeşidləmə kimi bu
təhlükəsizlik xüsusiyyətləri
tullantıların yandırılmasını daha bahalı edir.
Tullantılardan qurtulmağın bütün bu yollarına
baxmayaraq, biz hələ də onları yerləşdirmək üçün yer
tapmaqda çətinlik çəkirik, evimin
yaxınlığındakı zibillik dolduğu bu zaman mənim
ölkəm tullantılarını qonşu dövlətin sanitar poliqonuna
köçürür və bu köçürmə qalıq yanacaqları yandırır və
istixana qazları istehsal edir.
Bəs artıq dolu olan zibilliklərlə
nə edə bilərik?
Bəzi köhnə poliqonlar qiymətli metallar
və təkrar emal edilə bilən materiallar
üçün minalanmışdır, məsələn, Virciniya ştatında Virciniya
çimərliyindəki köhnə qapalı paliqonu
Mount Traşmore adlanan parka çevirdilər.
bu, əslində ərazidəki ən məşhur parklardan biridir, ona görə də
əgər poliqonda piknik etmək istəsəniz
bura gələ bilərsiniz.