Czym jest rzeczywistość, wiedza, sens życia
Wielkie tematy można ująć w przenośni,
ujmując życie jako podróż lub przeprawę przez ocean
wspinaczkę, wojnę, książkę, nić, grę, okazję
lub ulotne migotanie płomienia.
2400 lat temu
jeden z największych myślicieli historii
przyrównał życie do przebywania w jaskini na łańcuchu,
skąd widać tylko cienie na ścianach.
Fajnie, nie?
To właśnie sugerował Platon w swojej alegorii jaskini,
w księdze VII swojego dzieła "Republika",
w którym grecki filozof przedstawił wizję idealnego społeczeństwa,
badając pojęcia takie jak sprawiedliwość, prawda czy piękno.
Grupa więźniów jest zamknięta od urodzenia w jaskini
zwrócona tyłem do wyjścia, bez możliwości obrotu głową
I bez wiedzy o świecie zewnętrznym.
Czasami jednak obok jaskini przechodzą ludzie i nie tylko,
rzucając cienie i echo na ściany, które widzą więźniowie.
Więźniowie nazywają i klasyfikują te iluzje,
biorąc swoje percepcje za rzeczywistość.
Nagle jeden więzień odzyskuje wolność i po raz pierwszy wychodzi poza jaskinię.
Światło razi go w oczy, a otoczenie go dezorientuje.
Kiedy dowiaduje się, że rzeczy wokół są prawdziwe,
a cienie to tylko odbicie świata, nie może w to uwierzyć.
Cienie są dla niego bardziej zrozumiałe,
ale stopniowo oczy mu się przystosowują,
aż może ujrzeć własne odbicie w wodzie,
zobaczyć przedmioty bezpośrednio
i w końcu może zobaczyć słońce,
którego światło było pierwotnym źródłem wszystkiego, co widział.
Więzień wraca do jaskini i dzieli się swoim odkryciem,
ale oczy odwykły mu już od mroku
i prawie nie widzi już cieni na ścianie.
Więźniowie myślą, że przez podróż zgłupiał i oślepł
i agresywnie opierają się próbom uwolnienia.
Platon przedstawia tę sytuację jako analogię tego,
jak to jest być filozofem próbującym uczyć ludzi.
Większość ludzi nie tylko dobrze się ma w swojej ignorancji,
ale źle znosi, kiedy ktoś im ją wytknie.
Prawdziwy Sokrates został skazany na śmierć przez ateńczyków
za burzenie ładu społecznego
i jego uczeń, Platon, dyskredytuje w swojej "Republice"
ateńską demokrację,
promując ideę króla-filozofa.
Przypowieścią o jaskini Platon dowodzi,
że masy są zbyt uparte i nieuświadomione,
by rządzić samymi sobą.
Ale alegoria rozpala wyobraźnię od ponad 2400 lat,
bo można ją odczytywać na wiele innych sposobów.
Co ważne, alegoria łączy się z teorią form
wymyśloną przez Platona w jego dialogach,
która utrzymuje, że tak jak cienie na ścianach,
zjawiska fizyczne są tylko odbiciem idealnych form,
takich jak okrągłość czy piękno.
Jaskinia prowadzi do wielu zasadniczych pytań,
włączając w to źródło wiedzy,
problem reprezentacji
i naturę samej rzeczywistości.
Dla teologów idealne formy istnieją w umyśle Stwórcy.
Dla filozofów języka formy to koncepty lingwistyczne.
Teoria ukazuje problem podziału konkretnych zjawisk
z użyciem abstrakcyjnych reguł.
Inni wciąż zastanawiają się, czy naprawdę można wiedzieć,
czy rzeczy poza jaskinią są bardziej rzeczywiste niż cienie.
A mówiąc o naszym życiu,
czy możemy ufać temu własnej wiedzy?
Być może pewnego dnia
przebłysk światła przedziurawi nasze podstawowe założenia.
Czy wyrwiesz się, by brnąć w kierunku światła,
nawet za cenę utraty rodziny i przyjaciół?
Czy pozostaniesz przy wygodnych, znanych iluzjach?
Prawda czy nawyk? Światło czy cień? Trudne wybory.
Ale pociesz się, że nie jesteś sam.
Jest nas tu więcej.