Uluslararası Uzay İstasyonu'nda yeterince zaman geçirmediyseniz
bu muhtemelen aşina olduğunuz bir manzara değildir.
Burası ABD'nin doğu sahili.
Sağ alt köşedeki New York
ve yukarıda Washington DC'ye kadar bir ışık hattı uzanıyor.
Bu şehirler mücevher gibi parlıyor,
otobanlar ise ışık ağlarıyla sarmalanmış.
Tüm bu ışıklar oldukça fotojenik.
Ama bir sorun var.
Bu ışıkların asıl amacı
kaldırımlarımızı, sokaklarımızı ve evlerimizi aydınlatmaktı.
Bunun yerine aslında yukarı, gökyüzüne
oradan da hiçbirimize bir faydasının olmayacağı
uzay boşluğuna çıkıp gidiyor.
Dünya'nın bu fotoğraflarını gördüğümde
çevresel bir felaket görüyorum.
Bunlar mücevherler değil,
bunlar tümör.
Ben bir gök bilimciyim,
yani sanırım kimse için
gece göğünü sevmem şaşırtıcı olmayacaktır.
Bir çeşit ayaklı klişe gibiyim aslında.
Ama Minnesota'da büyürken
yaz akşamları yapmayı en sevdiğim şeylerden biri
Raggedy Ann uyku tulumumu alıp,
evimizin arkasındaki açık alana çıkıp
gece göğünü izleyerek saatler geçirmekti.
Bunu yapabilmek için sadece karanlıktan değil,
sivrisinek sürülerinden de korkmamam gerekiyordu
ve uyku tulumum da pek hoş kokmazdı.
(Kahkahalar)
Ama benim her gece üst üste
özellikle aradığım bir yıldız vardı.
Sonrasında, o yıldıza
diğer her şeyin solup gideceği kadar
yoğun şekilde odaklanmaya çalıştığım bir oyun oynardım,
o tek yıldız, görebileceğim tek şey olacak şekilde.
O odaklanmayı ancak kısa bir süre sağlayabiliyordum.
Ama başardığımda
evrenle aramda derin bir bağ hissederdim
ve tıpkı vertigoya benzeyen,
sanki uzaya düşecekmişim hissi.
Bu olduğundaysa --
biliyorum kulağa komik gelecek
ama aynı anda hem anlaşılmaz derecede değersiz
hem de garip şekilde önemli hissederdim.
Benim her gece baktığım o yıldızın adı Vega.
Vega, Lyra takımyıldızındaki en parlak yıldız
ve şans eseri olmayan bir şekilde köpeklerimden birinin de adı.
(Kahkahalar)
Ama bu deneyim yok oluyor.
En sevdiğim takımyıldız, Lyra,
Manhattan'dan şimdi böyle görünüyor.
Şehir merkezinde ve çevresinde yaşayan insanlar,
gece çıkıp gökyüzüne baktıklarında
evrenin görkemiyle çarpılmak yerine,
genellikle hiçbir şey görmüyorlar.
Bu önemsiz, tamamen boş gece göğü,
gece ürettiğimiz tüm ışığın bir sonucu.
Uzaydan bakınca gördüğümüz bu ışıklar,
atmosfere değin parlar ve etrafa yayılıp
bu niteliksiz ışık bulutunu oluşturur.
Bu niteliksiz ışık bulutunun bir adı var.
Buna ışık kirliliği deniyor.
Bir gök bilimci olarak
ışık kirliliğinin ne boyutta olduğunu
gece gökyüzünde gördüğüm yıldızların parlaklıklarına bakarak söyleyebilirim.
Anlaşılan o ki
evrenin sırlarını ortaya çıkartmaya çalışırken
evreni görebilmenin çok faydası dokunuyor.
Üstelik--
(Gülme sesleri)
Gerçek.
Bu tespit etmeye çalıştığımız ışık
milyonlar ya da milyarlarca ışık yılı öteden geliyor
ve genellikle çok soluk oluyor.
Bir gök bilimci olarak
işimi yaparken her gün bununla mücadele ediyorum
ve gerçekten büyük bir sorun olduğunu söylemeliyim.
Ama sorun, yıldızları gözlemleyebilme becerimizin
bir kısmını kaybetme kaprisinden daha beter durumda.
Örneğin sayısız bitki ve hayvan türü etkilenmiş durumda.
Deniz kaplumbağalarından
ya da polen taşıyıcılardan
ya da süper önemli ve aynı zamanda sevimli olan
herhangi bir türden bahsedebilirdik.
Bunun yerine, sessiz ve mütevazi
deniz salyangozları hakkında konuşmak istiyorum.
Onları etrafta görmüş
ve üzerlerine pek kafa yormamış olabilirsiniz.
Ama aslında bayağı havalılar.
Bir deniz salyangozu, bir sene içinde
nadiren 10 metreden fazla hareket eder.
Bu demek oluyor ki avlarına saldırdıkları sırada
saatte bir milimetrelik hızlı bir tempoya çıkabilirler.
Gerçi--
(Gülüşmeler)
Bu pek sorun olmuyor
çünkü genellikle kaya midyelerine saldırıyorlar.
(Kahkahalar)
Deniz salyangozları, kıyıların gelgite maruz kalan kısımlarında yaşarlar
ve anlaşılan o ki
ekosistemin çok önemli bir parçası durumundalar.
Sadece en baskın omurgasız avcı olmaları nedeniyle değil,
kuşlar ve yengeçler gibi diğer hayvanlar onları lezzetli bulduğu için de böyle.
Bu ise zavallı salyangozları zor bir durumda bırakıyor
çünkü eğer suyun içine fazla girerlerse
yengeçler tehdit olmaya başlıyor
ama suyun fazla dışına çıkarlarsa da
kuşlar ziyafete başlıyor.
Neden bir gök bilimci size deniz salyangozlarını anlatıyor?
Kendime bunu sordum.
Çünkü onların davranışları ışık kirliliğinden etkileniyor.
Örneğin eğer deniz salyangozları gece yapay ışığa maruz kalırlarsa
suyun altında, bir avcı ile kalma olasılıkları iki katına çıkıyor.
Bu da onları daha fazla riske sokuyor.
Çok hızlı kaçabilecek gibi de görünmüyorlar.
Tabii bir de --
(Kahkahalar)
Ayrıca diğer bir husus da tam anlamıyla
salyangoz hızında ilerlemeleri.
Eğer bir nüfus yok olursa
yenilenmesi on yıllar alabilir.
Bu da hem kendi ekosistemlerini
hem de kuşlar, yengeçler ve midyeler gibi diğer türleri etkiliyor.
Bu, ışık kirliliğinin bütün bir ekosistem üzerinde
nasıl bir domino etkisi yaratabileceğinin
küçük, basit bir örneği.
Görünen o ki şu zamana kadar üzerinde çalıştığımız tüm türler
ışık kirliliğinden etkileniyorlar.
Bu türlere insanlar da dahil.
Şimdi, bizden bahsedelim.
Muhtemelen, ışık kirliliğinin
gece uykusu kalitenizi etkilediğini duymak sizi şaşırtmayacaktır.
Ama ışık kirliliğinin obezite ile bağı olduğunu duyunca şaşırabilirsiniz.
Aslında 80 ülkede yapılan
yakın zamanlı bir çalışma ışık kirliliğinin, obezite oranında
yüzde 70'in üzerinde payı olduğunu gösterdi.
Bunun ötesinde,
ışık kirliliği, fazla kilo oranlarına abur cubur tüketimiyle
aynı miktarda etki etti.
Daha fenası da var.
Geceleri yüksek miktarda
yapay ışığa maruz kalan kişilerin
göğüs kanserine yakalanma riskleri yüzde elli artıyor.
Aslında incelendiğinde ışık kirliliği
kanser tipleriyle ilişkili.
Kontrollü laboratuvar deneylerinde,
tümör büyüme oranıyla gece mazur kalınan yüksek yapay ışık arasında
doğrudan bağlantı olduğu görüldü.
Normal bir ışığın, nasıl olup da kanser oranlarına
etki ettiğini merak ediyor olabilirsiniz.
Her şeyin gelip bağlandığı nokta ise süper önemli bir hormon olan melatonin
ki biz milyonlarca yıl içinde onu gece-gündüz döngüsünde
ya da sirkadyen ritminde üretecek şekilde geliştik.
Gece gözümüzün arkasındaki retinaya
ışık etki ettiğinde
melatonin üretimini kesintiye uğratabiliyor
ve melatonin üretimi kesintiye uğradığında
diğer tüm kimyasal süreçler zinciri bundan etkileniyor
ve buna östrojen üretimi de dahil.
Kimyasal dengenin ayarı bozulunca da
gerçekten kötü şeyler olabilir.
Aslında o kadar kötü ki
Uluslararası Kanser Araştırmaları Ajansı
insanlarda sirkadyen ritminin bozulmasının
muhtemel kanserojen olduğunu açıkladı.
Ayrıca eğlencesine, ışık kirliliğinin
şunlarla da bağı olduğunu bilmenizi isterim.
Bakalım -- baş ağrısı, anksiyete, depresyon, diyabet,
kalp damar hastalıkları ve liste uzayıp gidiyor.
Ama sağlığınızı önemsemiyor olabilirsiniz.
Sonuçta hepimiz bir şekilde öleceğiz,
iyi aydınlatılmış bir odada da ölebilirsiniz.
(Kahkahalar)
Aslında ölüm hususuna gülüyor olmanız muhteşem.
(Kahkahalar)
Hâlâ parayı önemsiyor olabilirsiniz.
Bu atıl ışığa harcanan para,
ki bize hiçbir yararı olmaksızın
evrene gönderdiğimiz ışıktan bahsediyorum,
her yıl üç milyar dolar.
Bu kadar parayla
mesela 1.000 rüzgar türbini inşa edilebilir
ya da Washington DC okul sisteminin tümü iki yıl boyunca finanse edilebilir
ya da - en sevdiğim bu çünkü gerçekten bir tane istiyorum
ama param yetmez --
30.000 Tesla Model X Arazi Aracı alınabilir.
(Kahkahalar)
Üstelik fiyata elektrikli araba vergi kredisi de dahil.
Tabii bir de varoluşsal maliyetler var.
Elimde, kozmostaki yerimizi kaybetmenin
bizi nasıl etkilediğine dair veri yok.
Ama inanıyorum ki
insanlığımız üzerindeki etkisi
gösterebileceğim diğer tüm korkutucu istatistiklerden daha fazla olacak.
Bu durum, zamanla kötüleşiyor.
Işık kirliliği miktarı kabaca her 35 yılda ikiye katlanıyor.
Bu, önümüzdeki on yılda
Amerika Birleşik Devletleri'nin tüm doğu yarısının
sürekli olarak tan vaktinden daha parlak olacağı anlamına geliyor.
Işık kirliliği ile ilgili bir husus daha var.
Sorun gözle görünenden çok daha kötü.
Gözlerimiz ışık tayfının sadece küçük bir kısmını
görecek şekilde evrimleşmiştir.
Tüm bu göremediğimiz ışık için
bu görünmez ışıklar için
aynı kirlilik problemi mevcut.
Çoğunlukla modern teknolojili şeyler nedeniyle;
cep telefonları yahut araçtan araca radarlar
ya da şimdilerde ihtiyaç duyduğumuz birbirleriyle konuşan cihazlar gibi.
Tüm bu modern teknoloji, evrenden gelen ve tespit etmeye çalıştığımız
son derece soluk ışıkları
tamamen bastıracak güçlü sinyaller yayıyor.
Dünya dışından, evrenin kalanından gelen ışıkları,
ki bilesiniz diye söylüyorum, bu, evrenin büyük çoğunluğu oluyor.
(Kahkahalar)
Sonra bir de uydular var.
Uydular hem görünür hem de görünmez dalga boyları için sorun oluşturuyor.
Bir sürü şirket, on binlerce uyduyu
Dünya yörüngesine yerleştirip,
aşırı fazla olmakla kalmayıp
resmen gökyüzünde gördüğümüz yıldızlardan bile fazla olacakları
ve aynı zamanda görünmez ışıkları Dünya'ya geri yansıtacakları planlar kuruyor.
Bu, görünmez ışıkları kullanarak
evreni inceleyen benim gibi astronomlar için
Güneş'e gözlerini dikip
arkasında yanan doğum günü mumunu görmeye çalışmak gibi olacaktır.
Açık konuşmak gerekirse
bu modern teknolojinin özünde bir yanlışlık yok.
Cep telefonlarında, uydularda ya da araba radarlarında.
Mutfak aletleri konusunda emin değilim.
(Kahkahalar)
Henüz pes edip
telefonumla iletişim kurabilen bir fırın almadım.
Diğer herkes gibi ben de geceleri ışık kullanıyorum.
Ama bir de şu var;
dünyadaki bazı sorunlar,
bugün duyduğumuz ve fazlasıyla duyacağınız gibi
bunaltıcı ve çok zorlu görünebilir.
Görünür ışık kirliliği bu sorunlardan biri değil.
Mesele aslında saçma derecede basit.
İşte size yapabileceğiniz süper basit beş şey.
İhtiyacınızdan daha parlak ışıkları kullanmayın.
İhtiyacınız olmadığında ışık kullanmayın.
Kullandığınız ışıkların yere dönük olduğuna emin olun,
böylece gökyüzüne doğru parlamazlar.
Hadi bir de LED ışıklardan bahsedelim.
Eğer imkânınız varsa mavi olanları almayın.
"Sıcak Beyaz" etiketli olanları arayın.
"Doğal Işık" ya da "Gün Işığı" etiketli olanlardan almanız,
uzaydan nefret ediyorum demek gibi.
(Kahkahalar)
Son olarak
bu konunun savunucusu olabilirsiniz.
Yerel topluluğunuzda bile,
ışıklandırma konusunda bir kural var mı
ve bu kural daha gece-göğü dostu olabilir mi, araştırın.
Hatta federal boyutta savunmaya geçebilirsiniz,
bazıları şu an aramızda da olabilecek federal yetkililerden
lütfen görünmez evren manzaramızı, en yüksek fiyatı teklif eden
ve istediği gibi kirletecek olanlara satmamalarını rica ederek
ki tam olarak olan da bu.
Şimdi, her iyi profesör gibi
sizin için ev ödevim var.
Eğer hiç gerçekten karanlıkta gece göğünü görmediyseniz
dışarı çıkıp bunu deneyimlemenizi istiyorum.
Çünkü eğer yapmazsanız
ne kaçırdığınızı bilemezsiniz
ve de insanlığın neyi kaybetmekte olduğunu.
Teşekkür ederim.
(Alkışlar)