Etrafınızda sizi saran trilyonlarca bakteri olduğunu söylesem ne yaparsınız?
Bu doğru.
Bakteri denilen mikroorganizmalar yeryüzünde ortaya çıkan
ilk yaşam formlarındandır.
Yalnızca tek bir hücreden oluşmalarına rağmen
toplam biyokütleleri tüm bitkiler ve hayvanların toplamından fazladır.
Ve gerçek anlamda her yerde yaşarlar:
Yerde, suyun içinde,
mutfak masanızın üzerinde, cildinizde
ve hatta içinizde.
Ama hemen panik düğmesine uzanmayın.
Vücudunuzda insan hücrelerinden 10 kat fazla bakteriyel hücre
olmasına rağmen
bu bakterilerin çoğu zararsızdır hatta bazıları faydalıdır,
sindirim ve bağışıklığa yardımcı olurlar.
Ama aralarında, küçük rahatsızlıklardan ölümcül salgınlara kadar
bir çok zararlı enfeksiyona neden olabilen birkaç çürük elma vardır.
Neyse ki, bakteriyel enfeksiyonla mücadele için tasarlanan harika ilaçlar var
kimyasallardan sentezlenen ya da küf gibi şeylerin içinde doğal olarak
oluşan bu antibiyotikler, hücre duvarı sentezini durdurarak
veya protein sentezi gibi hayati süreçlere müdahale ederek
insan hücrelerine zarar vermeksizin
bakterileri öldürür veya etkisiz hâle getirirler.
20. yüzyılda antibiyotiklerin yaygınlaşmasıyla, daha önceleri
tehlikeli olan birçok hastalık kolayca tedavi edilebilir olmuştur.
Ama günümüzde, antibiyotiklerin etkisi
gitgide azalmaktadır.
Antibiyotiklerin işe yaramasını engelleyen bir sorun mu çıktı?
Sorun antibiyotiklerde değil, onların savaştığı bakterilerde
ve bunun nedenini Darwin'in doğal seçilim teorisi açıklar.
Tıpkı diğer organizmalar gibi,
tek bir bakteri de rastgele mutasyon geçirebilir.
Bu mutasyonların çoğu zararlı ya da yararsızdır
ancak arada sırada, organizmaya hayatta kalma avantajı sağlayan
bir mutasyon oluşur.
Ve bir bakteri için
onu antibiyotiğe karşı dirençli kılan bir mutasyon
oldukça iyi bir avantajdır.
Direnci olmayan bakteriler öldürülüp yok edilirken,
bu hastaneler gibi antibiyotik bakımından zengin ortamlarda
özellikle daha çabuk olur,
dirençlilerin hayatta kalıp gelişeceği daha çok boşluk ve kaynak oluşur
ve yalnızca mutasyona uğramış işe yarar genlerini aktarırlar.
Bunun tek yolu üreme de değildir.
Bazıları öldüğünde, diğer bakterilerin alması için DNAlarını
serbest bırakır, diğerleri konjugasyon yöntemini kullanarak
genlerini paylaşmak için pili ile birbirine bağlanır.
Zamanla dirençli genler hızla çoğalıp
tamamen farklı türden süper dirençli bakteriler oluşturur.
Peki, bu süper türlerin kontrolü ele geçirmesine ne kadar kaldı?
Şey, bazı bakterilerde bu çoktan gerçekleşti.
Örneğin deri enfeksiyonlarından zatürre ve septisemi (kan zehirlenmesi) gibi
birçok hastalığa sebep olan staphylococcus aureusun bazı dizileri
gelişip MRSA' ya dönüşerek
penisilin, metisilin ve oxasilin gibi beta-laktam antibiyotiklere
dirençli hâle gelmiştir.
Normalde beta-laktamların hedef aldığı ve bağlandığı proteinin yerini alan
bir gen sayesinde, MRSA engellenmeden hücre duvarı yapmaya devam edebiliyor.
Salmonella gibi diğer süper bakteriler
hatta bazen beta-laktam gibi enzimler üreterek
antibiyotik saldırılarını henüz kendilerine zarar vermeden durdururlar
ve çok çeşitli bir bakteri grubu olan E. coli (koli basili)
ishal ve böbrek bozukluklarına neden olan farklı türler içerir,
hücreye girmeyi başaran herhangi bir yabancıyı, etkin şekilde
dışarı atarak kinolon gibi antibiyotiklerin
işlev göstermesini engelleyebilir.
Ancak iyi bir haberim var.
Bilim insanları, bakterilerden bir adım önde olmak için çalışıyor
ve son yıllarda yeni antibiyotiklerin
gelişimi yavaşlamış olsa da,
Dünya Sağlık Örgütü, yeni tedaviler geliştirmeyi öncelik olarak belirledi.
Diğer bilim insanları da, bakteriyofaj terapi veya
enfeksiyon engelleyici aşı gibi alternatif çözümler araştırıyor.
En önemlisi ise, kendiliğinden iyileşebilen küçük enfeksiyon
gibi vakalarda aşırı ve gereksiz antibiyotik kullanımını kısıtlamak
ve ayrıca hastane enfeksiyonlarını önlemek için tıbbi uygulamaları değiştirmek
ve daha çok dirençsiz bakteriyi, dirençli türlerle
rekabet unsuru olarak hayatta tutmak da
büyük bir etki yapabilir.
Süper bakterilere karşı savaşta, onların hız ve gücünü azaltmak
bazen evrimsel silahlanma yarışından daha fazla işe yarayabilir.