Ik heb je zojuist ontmoet in de bus,
we zouden elkaar graag beter leren kennen,
maar ik moet er bij de volgende halte uit
dus vertel me drie dingen over jezelf
die jou typeren als persoon.
Vertel me drie dingen over jezelf
die me helpen begrijpen wie jij bent,
drie dingen die jouw kern weergeven.
Nou vraag ik me af,
van die drie dingen,
is één daarvan
het overleven van een of ander trauma?
Kankeroverlevende, verkrachtingsslachtoffer,
holocaustoverlevende, incestslachtoffer.
Is het je ooit opgevallen dat we onszelf identificeren
met onze wonden?
Weet je waar ik deze slachtofferidentiteit
de meeste gevolgen zie hebben?
In de kankergemeenschap.
Ik maak die gemeenschap al heel lang van dichtbij mee,
want ik ben bijna 30 jaar kapelaan geweest
in hospitalen en zorginstellingen.
In 2005 werkte ik in een groot kankercentrum.
Ik kreeg toen te horen
dat mijn moeder borstkanker had.
Vijf dagen daarna
kreeg ik te horen dat ik zelf borstkanker had.
We doen niet graag voor elkaar onder —
(Gelach) —
maar het was echt niet mijn bedoeling om hierin met haar te wedijveren.
Eigenlijk dacht ik,
als je dan toch kanker moet hebben,
komt het eigenlijk wel mooi uit
dat je in dit hospitaal werkt.
Maar wat voor reacties kreeg ik?
Wat?
Jij bent de kapelaan.
Jij zou immuun moeten zijn.
Alsof ik een berisping had moeten krijgen
in plaats van een boete,
omdat ik hier nu eenmaal werk.
Ik ben toen behandeld op het kankercentrum waar ik werkte
en dat was inderdaad reuze praktisch.
Ik kreeg er chemotherapie,
een mastectomie en een implantaat.
En laat ik het direct maar zeggen:
deze is nep. (Gelach)
Dat kan ik maar beter gezegd hebben
anders is het zo dadelijk:
("Oh, het is zeker die linker.")
Vervolgens maak ik een gebaar en dan is het van:
("Nee, het is die andere.")
Dan weet je het nu.
Ik heb een hoop geleerd als patient
en iets wat me verraste was
dat maar een klein deel van de hele ervaring
gaat over geneeskunde.
Het meeste gaat over gevoelens en geloof,
over het verliezen en terugvinden van je identiteit
en over het ontdekken van kracht en flexibiliteit
die je nooit in jezelf had vermoed.
Het gaat over je realiseren
dat de belangrijkste dingen in het leven
helemaal geen dingen zijn, maar relaties.
Het gaat over durven lachen ondanks alle onzekerheid
en merken dat je je overal onderuit kan wurmen
door te zeggen: "Ik heb kanker." (Gelach)
Wat ik ook heb geleerd
is dat ik 'kankeroverlevende'
niet als identiteit aan hoef te nemen,
maar, tjonge, wat zijn er een krachten
die me die richting op proberen te duwen.
Begrijp me alsjeblieft niet verkeerd.
Kankerorganisaties,
de trend van vroeger controleren,
kankerbewustzijn en kankeronderzoek,
hebben kanker genormaliseerd
en dat is geweldig.
We kunnen nu praten over kanker
zonder te hoeven fluisteren.
We kunnen praten over kanker en zo kunnen we elkaar steunen.
Alleen, soms voelt het
alsof mensen doorschieten
zoals wanneer ze ons gaan vertellen hoe wij het zullen ervaren.
Ongeveer een week na mijn operatie
hadden we een logé.
Dat was waarschijnlijk onze eerste fout.
Stel je voor,
op dat moment
was ik al 20 jaar kapelaan.
Dingen als doodgaan
en de zin van het leven:
ik had het al jaren over niks anders.
Op die bewuste avond tijdens het eten
strekt onze logé zijn armen boven zijn hoofd
en zegt: "Weet je, Deb,
nu ga je pas echt leren wat belangrijk is.
Jij gaat grote veranderingen doorvoeren in je leven,
je zult over je dood gaan nadenken.
Deze kanker gaat jou wakker schudden."
Nou zijn dit gouden woorden
als ze komen van iemand die het heeft
over zijn eigen ervaring,
maar als iemand anders jou gaat vertellen
hoe dat het voor jou zal zijn,
is het een hoop onzin.
De enige reden dat ik hem niet heb vermoord
met mijn blote handen
was dat ik mijn rechterarm niet op kon tillen.
Ik zei wel een heel lelijk woord tegen hem
gevolgd door een gewoon woord, —
(Gelach) —
waarop mijn man vlug zei: "Ze zit onder de medicijnen".
(Gelach)
Na mijn behandeling was het net
alsof iedereen me ging vertellen wat mijn ervaring zou betekenen.
"Nou zul je wel dat loopje gaat doen."
"Nou kom je vast op de lunch."
"Dit betekent dat je
het roze lint en het roze t-shirt
en de hoofdband en de oorbellen
en de armband en de onderbroek gaat dragen."
Onderbroek. Nee, echt! Googel het eens.
(Gelach)
Hoe moet dat mijn bewustzijn verhogen?
Alleen mijn man mag mijn onderbroek zien.
(Gelach)
Hij is al kankerbewust genoeg.
En op dat moment voelde het als: mijn hemel,
dit neemt mijn hele leven over.
Toen dacht ik: wacht even, ik heb die ervaring,
die ervaring heeft mij niet.
We weten allemaal
dat je beter kunt omgaan met trauma, met verlies,
met iedere ervaring die je leven omgooit,
als je de zin ervan inziet.
Maar dit is mijn punt:
niemand kan ons vertellen
wat die ervaring voor ons betekent.
Dat moeten we zelf beslissen.
Het hoeft geen gigantische,
extroverte betekenis te zijn.
We hoeven niet allemaal een stichting te beginnen
of een organisatie, of een boek te schrijven,
of een documentaire te maken.
Betekenis kan heel verstild zijn
en introvert.
Misschien nemen we maar één kleine beslissing over ons leven
die een grote verandering teweeg kan brengen.
Jaren geleden had ik een patiënt,
een heel aardige jongen.
Het personeel mocht hem heel graag.
Het was echt een schok voor ons toen we erachter kwamen
dat hij geen vrienden had.
Hij woonde alleen,
hij kwam altijd in zijn eentje naar chemo
en na zijn behandeling
liep hij in zijn eentje weer naar huis.
Ik vroeg het hem eens: "Zeg, waarom breng je nooit een vriend mee?"
Hij zei: "Ik heb niet echt vrienden."
Onder het personeel had hij vrienden genoeg.
We waren gek op hem, er liepen altijd mensen in en uit bij hem.
Bij zijn laatste chemo zongen we voor hem
en we zetten hem de kroon op, en we bellenblaasden,
en toen vroeg ik hem:
"En wat ga je nou doen?"
Hij zei:
"Vrienden maken."
En dat deed hij.
Hij werd vrijwilliger en daar maakte hij vrienden,
hij begon naar de kerk te gaan en maakte daar vrienden,
met de kerst nodigde hij mijn man en ik uit voor een feestje,
en het zat er vol met zijn vrienden.
Jij hebt die ervaring,
die ervaring heeft jou niet.
Hij had van zijn ervaring geleerd
hoe mooi vriendschap is
en ervan geleerd om vrienden te maken.
Wat betekent het voor jou?
Hoe vind jij zin
in jouw rotervaring?
Het kan een recente ervaring zijn
of juist een ervaring
die je al lang met je mee draagt.
Het is nooit te laat om de zin ervan te veranderen,
want die is dynamisch.
Vandaag betekent het dit voor je,
volgend jaar misschien iets anders,
en over 10 jaar weer iets anders.
Het is nooit te laat om méér te worden
dan alleen maar een slachtoffer.
Hoe statisch klinkt dat?
Slachtoffer.
Geen verandering, geen groei.
Jij hebt die ervaring.
Die ervaring heeft jou niet.
Laat je niet vangen want je raakt erin verstrikt
en je groeit niet, je ontwikkelt je niet.
Natuurlijk, soms is het niet de omgeving
die ons in die slachtofferrol drukt.
Soms komt het ons gewoon goed uit.
Soms werkt dat ook inderdaad,
tot we erin vastlopen.
Een van de eerste dingen die ik leerde als kapelaan
was dat er in mijn werk drie dingen centraal staan:
Troosten, uitleggen en, indien nodig,
confronteren of betwisten.
Het troosten en het uitleggen doen we allemaal wel graag,
het confronteren niet zo.
Wat ik verder heerlijk vond als kapelaan
was om patiënten jaren later weer te zien.
Het was zo mooi om te zien hoe ze veranderd waren,
hoe hun levens zich hadden ontwikkeld
en wat er met ze was gebeurd.
Zo was ik ooit heel opgewonden
toen ik naar de receptie werd geroepen
voor een patiënt die ik kende van het jaar daarvoor.
Ze was samen met haar twee volwassen dochters gekomen
voor haar eerste jaarlijkse controle.
Ik kwam daar bij de receptie en ze waren door het dolle heen,
want ze had net alle uitslagen gekregen
en ze was 'negatief', geen spoor van kankercellen.
Terwijl ik vroeger altijd dacht dat 'negatief' juist slecht nieuws was.
In die opgetogen toestand gingen ze zitten voor ons gesprek
en het was zo gek,
binnen twee minuten begon ze me het hele verhaal weer te vertellen
van haar diagnose, haar operatie en haar chemokuur,
ook al zag ik haar als kapelaan iedere week
en kende ik dus dat hele verhaal wel.
Ze gebruikte woorden als 'lijden',
'doodsangst' en 'worsteling'.
Aan het einde van haar verhaal zei ze:
"Ik voelde me gekruisigd."
Op dat moment stonden haar dochters op;
ze zeiden: "Wij gaan even een kopje koffie halen."
En weg waren ze.
Vertel me drie dingen over jezelf voor de volgende halte....
De mensen vluchten de bus al uit
voordat ze twee dingen had verteld.
Ik gaf haar een zakdoekje,
ik omhelsde haar
en juist omdat ik zoveel om die vrouw gaf,
zei ik,
"Kom eens van je kruis af."
Ze zei: "Wat?"
Dus ik zei opnieuw: "Kom eens van je kruis af."
Het was lovenswaardig dat ze erover kon praten,
over waarom ze zich zo vastklampte aan die identiteit.
Ze kreeg er zoveel aandacht door.
Voor de verandering zorgden de mensen nu eens voor haar.
Maar het had inmiddels het tegenovergestelde effect.
Het duwde de mensen van haar af.
Mensen bleven maar weglopen om koffie te halen.
Ze voelde zich gekruisigd door haar ervaring
maar ze wou die gekruisigde niet laten sterven.
Nou denk je misschien
dat ik wat hard was voor haar,
maar ik kan je vertellen
dat ik sprak uit eigen ervaring.
Vele jaren daarvoor
werd ik ontslagen uit een baan die me zeer lief was.
Ik kon het toen alleen nog maar hebben over mijn onschuld
en het onrecht, het verraad en het bedrog,
totdat ook bij mij de mensen van me wegliepen.
Uiteindelijk realiseerde ik me
dat ik mijn gevoelens niet aan het verwerken was,
ik was ze aan het voeden.
Ik wilde dat gekruisigde zelf niet kwijt.
Maar voor een wederopstanding, zo weten we allemaal,
moet er toch eerst iets dood.
In het verhaal van Christus
lag Jezus een hele dag dood in de tombe
voordat hij weer verrees.
Ik geloof dat voor ons
die tijd in de tombe
staat voor het innerlijke werk
dat moet gebeuren aan onze wonden
en dat we ons die tijd moeten gunnen om te helen.
We moeten dat gekruisigde zelf laten doodgaan
zodat een nieuw zelf, een échter zelf
geboren kan worden.
We moeten dat oude verhaal loslaten
zodat een nieuw verhaal, een échter verhaal
verteld kan worden.
Jij hebt die ervaring, de ervaring heeft jou niet.
Stel dat er geen overlevenden waren?
Ik bedoel, als mensen zouden beslissen
hun trauma als een ervaring te accepteren,
in plaats van zich er mee te identificeren?
Het zou het einde kunnen betekenen
van onze opsluiting in onze wonden
en het begin van zelf-onderzoek,
zelf-ontdekking en groei.
Het zou het begin kunnen zijn van het onszelf definiëren
aan de hand van wie we zijn geworden
en waar we naartoe groeien.
Misschien was 'overlevende' dus niet een van de dingen
die je me zou vertellen.
Het maakt niet uit.
Ik wil in ieder geval dat je weet
dat ik heel blij ben dat we samen in deze bus zitten
maar hier moet ik er wel uit.
(Applaus)