Kam nje mik ne Portugali
gjyshi i te cilit ndertoi nje makine nga nje biciklete
dhe nje makine larese ne menyre qe te transportonte familjen e tij.
E beri sepse nuk kishte para per nje makine
por dhe sepse dinte si ta ndertonte nje te tille.
Kane qene kohe ku ne mund te kuptonim si funksiononin gjerat
se si ato ishin te ndertuara, keshtu ne mund te ndertonim dhe te riparonim
ose me e pakta
te mernim vendime te informuara mbi ate cka blinim.
Shume nga keto praktika beje-vete
humben ne gjysmen e dyte te shekullit te 20te.
Por tashme, komuniteti krijues dhe modelet e lira
po sjellin ne jeten tone, kete lloj njohurie se si funksionojne gjerat
dhe nga se perbehen,
dhe une mendoj se ne duhet ti kalojme ato ne nivelin tjeter,
tek perberesit e gjerave.
Per pjesen me te madhe, ne ende jemi ne dijeni
se nga se behen materialet tradicionale si letra dhe tekstile
dhe se si ato prodhohen.
Por tashme ne kemi keto perberes te mahnitshem te teknologjise moderne
plastika qe ndryshojne forma,
bojra qe percjellin elektricitet,
pigmente qe ndryshojne ngjyren, pelhura qe ndricojne.
Me lejoni t'ju tregoj disa shembuj.
Bojrat e percueshme na lejojne te lyejme qarqe
ne vend qe te perdorim
panelet e qarqeve tradicional ose kabllot.
Ne rastin e shembullit te vogel qe une po mbaj,
e perdorem per te krijuar nje sensor prekes i cili reagon nga lekura ime
duke ndezur kete driten e vogel.
Bojrat e percueshme jane perdorur nga artistet,
por zhvillimet e fundit tregojne se ne se shpejti do jemi ne gjendje
ta perdorim ne printera me lazer dhe ne stilolapsa.
Ketu kemi nje flete akrilik(plastik) te mbushur
me grimca pa ngjyre qe perhapin driten.
Ajo cka do te thote kjo eshte se ndersa akriliku normal
thjesht perhap driten rreth skajeve,
kjo ketu ndricon ne te gjithe siperfaqen
kur une ndez dritat rreth saj.
Dy nga aplikimet e njohura per kete material
perfshijne projektimin e brendshem dhe sistemin shume-prekes.
Pigmentet termokromike
ndryshojne ngjyre ne nje temperature te caktuar.
Ndaj do ta vendos kete mbi nje siperfaqe te nxehur
me nje temperature pak me te larte se ajo e ambientit
dhe mund te shihni se cfare ndodh.
Pra, nje nga perdorimet me kryesore te ketij materiali
eshte, nder te tjera, ne shishe bebesh,
e cila te lajmeron kur permbajtja eshte e ftohte aq sa nevojitet per tu pire.
Keto jane vetem disa prej perdorimet me te mirenjohura
te materialeve inteligjente.
Ne vitet e ardhshme, ato do te gjenden ne shume objekte
dhe teknologji ne perdorim te perditshem.
Ndoshta nuk do te kemi akoma makinat fluturuese qe na premtuan librat e fantashkences,
mund te kemi mure qe ndryshojne ngjyre
ne varesi te temperatures,
tastiera qe rrulosen,
dhe dritaret qe kthehen ne opake me kthimin e celesit.
Une jam shkencetare sociale nga trajnimi,
pra perse jam ketu sot duke folur per materialet inteligjente?
Se pari, sepse une jam nje 'beres'.
Jam kurioze rreth menyres se si funksionojne gjerat
dhe se si jane bere ato,
por edhe sepse une besoj se duhet te kemi nje kuptueshmeri me te madhe
te komponenteve qe perbejne boten tone,
dhe deri me tani, ne nuk dime shume rreth
ketyre perberesve high-tech te cilet do jene pjese e te ardhmes sone.
Materialet inteligjente eshte e veshtire ti gjesh ne sasi te vogla.
Ka shume pak informacion rreth perdorshmerise se tyre,
dhe shume pak eshte thene rreth menyres se si jane prodhuar.
Pra, per tani, ato ekzistojne vetem ne realitetin
e sekreteve te tregetise dhe patentave
ku vetem universitetet dhe koorporatat kane akses.
Ne me pak se nje vit me pare, Kristi Boyle dhe une
nisem nje projekt qe e quajtem Materiale te Hapura.
Eshte nje faqe web ku ne,
dhe cilido tjeter qe do te behet pjese,
ndan experimente, publikon informacione,
inkurajon te tjeret per te kontribuar kurdo munden,
dhe shtojne burime informacioni si hulumtime
dhe mesime nga te tjere krijues si vetja.
Do te kishim deshire te beheshim
nje baze te dhenash e madhe dhe kolektive
per informacione "beje vete" mbi materialet inteligjente.
Por perse duhet te kete rendesi per ne
se si funksionojne materialet inteligjente dhe me se jane bere?
Se pari, sepse nuk mund ti japim forme asaj cka nuk njohim,
ajo cka nuk kuptojme dhe perdorim
perfundon duke na dhene forme ne.
Objektet qe perdorim, rrobat qe veshim,
Shtepite ku jetojme, te gjitha kane nje impakt te madh
ne sjelljen, shendetin dhe cilesine tone te jetes.
Pra, nese do te jetojme ne nje bote me materiale inteligjente,
duhet ti njohim dhe kuptojme ato.
Se dyti, dhe po aq e rendesishme,
Risite jane furnizuar gjithnje nga mendimtaret.
Ne shume raste, amatoret, jo ekspertet,
kane qene shpikesit dhe permiresuesit
e gjerave duke filluar nga bicikletat per relieve malore
gjysem tejcuesit, kompjuterit personale,
aeroplanet.
Pengesa me e madhe eshte fakti qe materialet inteligjente jane komplekse
dhe kerkojne paisje te shtrenjta.
Por ky nuk eshte gjithnje rasti.
Dy shkencetare te Universitetit te Illinois e kuptuan kete
kur publikuan nje artikull ne nje metode me te thjeshte
per te prodhuar boje te percueshme.
Jordan Bunker, i cili nuk kishte patur eksperience
me kimine deri me atehere,
e lexoi kete artikull dhe e riprodhoi eksperimentin
ne hapesiren e tij te punes duke perdorur substanca te blera ne dyqan
dhe vegla te thjeshta.
Ai perdori nje tostiere,
ai madje beri vete miksuesen e vorbulles e tij ,
duke u bazuar ne nje tutorial nga nga shkencetar tjeter.
Jordan pastaj i vendosi rezultatet online,
duke perfshire gjithe perpjekjet cfare kish provuar e kish deshtuar,
ne menyre qe te tjeret te mund ti studiojne dhe riprodhojne ato.
Pra forma e tij kryesore e inovacionit
ishte te merrte nje eksperiment te krijuar ne nje laborator te mire-pajisur
ne universitete
dhe riprodhimin e tyre ne nje garazh ne Chicago
duke perdorur vetem materiale te lira dhe paisje te krijuara vete.
Dhe tashme qe i ka publikuar keto pune,
te tjere mund te vazhdojne aty ku e ka lene ai
dhe te shpikin permiresime dhe procese te tjera edhe me te thjeshta.
Nje tjeter shembull qe do te me pelqente te permendja
eshte projekti "Kit of no parts" te Hannah Perner-Wilson.
Qellimi i projektit te saj eshte te ravijezoje
cilesite ekspresive te materialeve
ndersa fokusohet ne kreativitetin dhe aftesite e ndertuesit.
Paketat elektronike jane shume te fuqishme
sepse na mesojne se si funksonojne gjerat,
por kufizimet e natyrshme ne dizenjot e tyre
ndikojne ne menyren se si mesojme.
Qasja e Hannah nga ana tjeter,
eshte formulimi i nje seri teknikash
per te krijuar objekte jo te zakonta
te cilet na japin liri prej ndertimeve te gatshme
duke na mesuar rreth materialeve.
Nder eksperimentet me impresionante te Hannahs,
ky eshte nje nder me te preferuarit e mi.
[Foles prej letre]
Ajo cka shohim ketu eshte vetem nje cope letre
me nje shirit bakri te lidhur me nje mp3
dhe nje magnet.
(Muzike: "Happy Together")
Pra, bazuar ne hulumtmin e Marcelo Coelho te MIT,
Hannah krijoi nje seri altoparlante letrash
nga nje sere materialesh
nga shiritat e thjeshte prej bakri deri tek tekstilet dhe bojrat percuese.
Sikunder Jordan dhe shume krijues te tjere,
Hannah publikoi recetat e saj
qe lejon gjithkend ti kopjoje dhe riprodhoje ato.
Por elektronikat prej letre eshte nje nga deget me premtuese
te shkencave materiale
qe na lejon te krijojme elektronike te lire dhe fleksible.
Pra puna artizanale e Hannahs,
dhe fakti qe ajo i beri publike gjetjet e saj,
hap dyert e nje seri mundesish te tjera
qe jane dhe te bukura ne pamje por edhe inovatore.
Pra, gjeja me interesante per shpikesit
eshte qe ne krijojme nga pasioni dhe kurioziteti,
dhe nuk kemi frike nese deshtojme.
Ndodh shpesh qe i trajtojme problemet nga kende te ndryshme,
dhe gjate procesit, perfundojme duke zbuluar rruge alternative
ose rruge me te shkurtra per te bere gjerat.
Pra, sa me shume njerez qe eksperimentojne me materiale,
me shume kerkues jane te gatshem te ndajne zbulimet e tyre,
dhe njohurite e fabrikuesve,
aq me teper rriten shanset per te krijuar teknologji
qe me te vertete jane te dobishme per ne.
Pra, ndjehem pak si Ted Nelson
kur, ne fillim te viteve 1970, shkroi,
"Tashme duhet ti njihni kompjuterat."
Atehere, kompjuterat ishin keto paisje te medha
qe merreshin vec shkencetaret,
dhe qe askujt nuk i shkonte mendja te kishte nje ne shtepi.
Pra, eshte disi e cuditshme qe jam duke qendruar ketu e them,
"Duhet te kuptosh se c'jane materialet inteligjente tani."
Vetem kini parasysh se pervetesimi i njohurive parandaluese
ne lidhje me teknologjite e reja
eshte menyra me e mire per tu siguruar qe dhe ne e kemi nje ze
ne krijimin e te ardhmes sone.
Faleminderit.
(Duartrokitje)