Burada sağa doğru müəyyən sürətlə hərəkət edən
bir dalğa mənbəsi var.
Deyək ki, mənbənin sürəti
v indeksdə m-dir. Əvvəlki videoda etdiyimiz
şeyi, amma daha mücərrəd formada
edəcəyik ki, müşahidə olunan tezlik üçün
daha ümumi düstur çıxara bilək.
Bu sağa nə qədər sürətlə hərəkət etdiyini göstərir və o
dalğa buraxır. Deyək ki, onun buraxdığı dalğanın
sürəti çölə doğru
v indeksdə d-dir.
Biz onun qiymətini və istiqamətini tapmalıyıq.
Çölə doğru.
Bu, periodu və tezliyi
olan dalğanın tezliyidir.
Bu tezlik və period isə mənbəyin görünüşündən
asılıdır.
Hər şeyi edəcəyik.
Hamısı sadə mexanikadır.
Nisbi sürət haqqında danışmayacağıq.
Ona görə də cismlər işıq sürətinə
yaxınlaşanda baş verən şeylərə fikir verməli deyilik.
Deyək ki, bir periodu var, gəlin
onu yazım.
Mənbənin görünüşündən dalğaya qədər olan
period mənbə periodudur.
Mənbə periodunu t indeksdə m adlandıraq.
Mənbə tezliyi isə bunun tərsi olacaq,
bunu əzbər bilirik.
Mənbə tezliyinə f indeksdə m deyək.
Bu ikisi bir birinin tərsidir.
Dalğanın periodunun tərsi tezlikdir,
və ya əksinə.
Nə baş verəcəyini təsəvvür edək.
Deyək ki, 0-cı anda o, birinci qabarıqlığı və ya
birinci siqnalı buraxır.
O indicə buraxıldığı üçün görə bilmirsiniz.
İndi t saniyə sonrasına baxaq.
Deyək ki, bu saniyə ilədir və hər t saniyədə
yeni bir siqnal buraxılır.
Əvvəla, t indeksdə m saniyədən sonra
bu birinci siqnal haradadır?
Birinci siqnalın sürətini
zamana vurursunuz.
Sürət vurulsun zaman sizə məsafəni verəcək.
İnanmırsınızsa sizə nümumə göstərim.
Deyək ki, sürət 5 m/s və
period da 2 saniyədir. Bu sizə 10
metr verəcək.
Saniyələr ixtisar olunur.
t saniyədən sonra dalğanın nə qədər uzağa getdiyini tapmaq üçün
sadəcə t indeksə m-i dalğanın
sürətinə vurursunuz.
Deyək ki, o buradan qeyd olunur.
Çöldən çevrə kimidir.
Yəni çöldə bir çevrə çəkəcəyəm.
Çevrəni ən yaxşı belə çəkə bilirəm.
Bu məsafə, buradakı radius
sürətlə zamanın hasilinə bərabərdir.
Bu birinci siqnalın sürəti, v d, əslində
sadəcə, sürətdir.
Ona v d çöl deyəcəyəm.
O vektorial kəmiyyət deyil.
O təsəvvür edə biləcəyiniz bir ədəddir.
v d vurulsun period, t m.
Bilirəm bu mücərrəddir, amma bunu
hər saniyədəki məsafə kimi təsəvvür edin.
Əgər bu 10 m/s ilə hərəkət edirsə və
period 2 saniyədirsə, bu nə qədər uzaqda olduğudur.
O 2 saniyədən sonra 10 metr gedəcək.
Videonun əvvəlində dedik ki, bu
şey hərəkətdədir.
Baxmayaraq ki, bu nöqtədən buraxıldığı
istiqamətdə çölə doğru gedir, bu şey eləcə dayanmır.
Bunu gələn videoda görəcəyik.
Bu şey də hərəkət edir.
Nə qədər?
Eyni şeyi edirik.
Sürətini eyni zaman miqdarına vururuq.
t m saniyədən və ya t s periodundan sonra
bunun nəyə oxşadığını demişdik?
Bu şey sağa doğru hərəkət edir.
Deyək ki, o buradadır
və buraya hərəkət edib.
Bu videoda mənbənin sürətinin dalğanın
sürətindən az olduğunu fərz edirik.
Onlar bir-birinə bərabər olanda və
əks tərəfə gedəndə maraqlı şeylər olur.
Amma bunun az olduğunu fərz edirik.
Mənbə dalğadan yavaş sürətlə hərəkət edir.
Bəs bu məsafə nədir?
Yadınıza salın ki,
Gəlin, onu narıncı edim.
Bu narıncı t m saniyədən
sonra baş verəndir.
Buradakı məsafə
Bunu da başqa rənglə edəcəyəm.
mənbənin sürəti olacaq.
Bu, v m vurulsun getdiyi
zaman olacaq.
Videonun başında dedim ki, zaman
dalğanın periodudur. Bu sualdakı zamandır.
Dalğanın periodu, T m.
Dalğanın bir periodundan sonra, əgər bu 5 snaiyədirsə,
deyəcəyik ki, 5 saniyədən sonra mənbə
v m vur t m qədər uzağa getmiş olacaq.
Dalğanın birinci qabarığı isə v d vur t m qədər hərəkət edəcək.
Haqqında danışdığımız zaman buraxılan
dalğanın periodudur.
Tam bu qədər zamandan sonra bu şey
növbəti qabarıqlığı buraxacaq. O tam bir dövrə
vurmuş olacaq.
Yəni o, indi nəsə buraxacaq.
O, bu nöqtədə buraxılmış olur.
Bəs t m saniyə, saat və ya mikrosaniyə, bunu bilmirik,
əvvəl buraxdığı qabarıqlıq ilə arasındakı
məsafə nədir?
Bu qabarıqlıq və indi buraxılanla aradakı
məsafə nədir?
Biri burada, digəri mənbənin mövqesindən
təzəlikcə buraxıldıqlarına baxmayaraq onlar eyni
sürətlə hərəkət edirlər.
Yəni onlar arasındakı məsafə elə bu
qabarıqlıqla mənbə arasında olan məsafədir.
Belə də baxa bilərsiniz.
Bəs buradakı
məsafə nədir?
Bütün bu radius məsafəsi,
dediyimiz kimi v d, dalğa sürəti, vurulsun
dalğanın mənbəyə nəzərən olan periodudur.
Sonra isə mənbənin nə qədər hərəkət
etdiyini ondan çıxırıq.
Bu halda, əgər bu baxış bucağından baxsaq
mənbə, bu dalğanın istiqamətində
hərəkət edib.
Yəni bu, sadəcə, mənfi v m olacaq, mənbənin
sürəti vurulsun mənbədən olan dalğanın
periodu.
Sizə bir sual verim.
Əgər buradasınızsa və müşahidəçisinizsə,
buradakı adamsınız, burada oturursunuz və
müəyyən bir anda
birinci qabarıqlıq sizi ötüb keçir. Növbəti
qabarıqlığı nə qədər vaxt gözləməlisiniz?
İndi buraxılan qabarıqlıq nə qədər vaxta
yanınızdan keçəcək?
O, bu məsafəni qət edəcək.
Yəni qət etməlidir.
Gəlin, onu yazım.
Soruşduğum sual odur ki, mənbənin hərəkətinin
istiqamətində olan müşahidəçiyə
görə period nə qədərdir?
Müşahidəçiyə görə period
növbəti qabarıqlığın getdiy məsafə,
hansı ki, buraya qədərdir.
Kopyalayım və köçürüm.
O belə olacaq.
Bunu təmizləyim.
Bu bərabərdir işarəsinə oxşamamalıdır
ona görə də onu silim.
Və ya mənfi işarə.
Bu, bu anda buraxılan növbəti siqnalın
getdiyi məsafə bölünsün
siqnalın sürəti
və ya bildiyimiz dalğanın
sürəti olacaq.
Bu v d-dir.
Bu bizə müşahidə periodunu verir.
İndi.
Əgər biz tezliyi istəyiriksə bunu dəyişə bilərik.
-
Gəlin edək.
Belə də yaza bilərik.
Mənbənin periodunu əmsallaşdıra bilərik.
t m-i əmsallaşdırırıq.
Bu, t m vurulsun dalğanın sürəti çıxılsın
mənbənin sürəti bölünsün dalğanın
sürəti olur. Bu hərəkət edən cismin
yolunda oturan müşahidəçiyə görə
period düsturunu dalğa mənbəsinin əsl
periodu, dalğa sürəti və mənbənin sürəti
ilə ifadə edərək tapdıq.
Əgər tezliyi tapmaq istəsək, sadəcə,
əksini yazırıq.
Gəlin bunu edək.
Müşahidəçinin tezliyi, bu növbəti dövrü
görməyi üçün nə qədər saniyə keçdiyini göstərir.
Saniyədəki dövrlərin sayı üçün bunun tərsini yazın.
Müşahidə tezliyi, sadəcə, bunun
tərsi olacaq.
Əgər biz bu bütün ifadənin tərsini yazsaq,
1 bölünsün t m vurulsun v d, dalğanın
sürəti çıxılsın mənbənin sürəti alırıq.
Mənbənin baxış bucağından 1 bölünsün
period eyni şeydir.
Buradakı şey mənbənin tezliyi ilə
eyni şeydir.
Bunu alırıq.
İki ifadəmiz var.
Əgər mənbənin sürəti sizin
istiqamətinizdədirsə, bu cür
düsturları alırıq.
Yenidən yazıram ki, müşahidəçiyə
görə period mənbənin baxış bucağından olan
period vurulsun dalğa sürəti
çıxılsın mənbə sürəti, bu, mənbənin
sürətidir, bölünsün dalğa sürətinin özü olur.
Bu müşahidəçiyə görə tezlik isə,
sadəcə, bunun əksidir.
Periodun tərsi mənbəyə görə olan tezlik
vurulsun dalğa sürəti bölünsün
dalğa sürəti çıx mənbə sürətinə
bərabərdir.
Gələn videoda eyni məsələləri
müşahidəçi burda oturarkən
edəcəyəm.