Năm 1985, trên chuyến đi nghiên cứu cá heo của mình
ba nhà nghiên cứu cảm thấy có chút buồn chán.
Để thay đổi không khí, một người đóng giả làm Poseidon
ông ta đặt tràng rong biển lên đầu mình và sau đó ném nó xuống biển.
Một lúc sau, một chú cá heo nổi lên với chiếc vòng rong biển đội trên đầu.
Tất nhiên, đây có thể chỉ là ngẫu nhiên,
nhưng nó cũng có thể là chú cá heo đang bắt chước ông ấy.
Đó là vì cá heo là trong số các loài động vật thông minh nhất trên Trái Đất.
Vậy chính xác thì chúng thông minh như thế nào?
Giống như cá voi và cá mỏ tròn,
cá heo thuộc nhóm động vật có vú sống dưới nước
gọi là bộ Cá voi với 86 loài khác nhau,
có một mối liên kết chung với động vật móng guốc, hay thú có móng.
Vốn là động vật có vú trên cạn,
bộ cá voi xuống nước lần đầu tiên vào 55 triệu năm trước
như những động vật ăn thịt với hàm răng sắc nhọn.
Gần 35 triệu năm trước nhiệt độ thay đổi
đã làm giảm số lượng con mồi.
Một nhóm nhỏ của bộ cá voi vẫn sống sót,
cá voi có răng trở nên nhỏ hơn, với răng bớt nhọn
nhưng não lớn và phức tạp hơn
để dùng cho những quan hệ xã hội phức tạp,
định hướng và giao tiếp bằng sóng âm.
Quay về hiện tại,
não cá heo bây giờ đã lớn đến mức chỉ số hình thành não bộ của chúng (EQ)
so sánh kích thước cơ thể và não bộ,
chỉ xếp sau con người.
Cá heo tiến hóa để tồn tại
bằng khả năng quan hệ xã hội phức tạp,
như săn mồi, đuổi kẻ thù và kết đôi sinh sản.
Ví dụ như một nhóm cá heo Florida
chúng đi săn cá theo một mô hình hợp tác phức tạp.
Một chú đảm nhiệm việc "tạo lưới" tóe bùn lên,
một chú khác gởi tín hiệu cho
đồng loại để xếp thành hàng cùng một lúc và bắt lũ cá.
Để làm được như thế cần sự tính toán và hợp tác
và đương nhiên là cần sự giao tiếp có chủ đích.
Cá heo truyền phương pháp giao tiếp và các kĩ năng
từ thế hệ này qua thế hệ khác.
Các nhóm cá heo khác nhau lại có cách giao tiếp,
cách săn mồi và cư xử khác nhau.
Việc truyền tải văn hóa này còn ảnh hưởng tới việc sử dụng công cụ.
Một nhóm cá heo mõm nhọn ở ngoài khơi nước Úc
có biệt danh là "Hội cá heo bọt biển"
chúng dùng bọt biển để bảo vệ mũi khi bơi qua rặng san hô nhọn,
rồi lại chỉ dạy cho con cháu.
Cá heo thậm chí còn hiểu được ngôn ngữ
Khi chúng được dạy ngôn ngữ dựa trên tiếng còi và dấu hiệu bằng tay,
chúng không những hiểu ý nghĩa của ký hiệu
mà còn hiểu rằng mệnh lệnh đó có nghĩa
điều khác biệt giữa đem trái banh tới cái vòng
và đem cái vòng tới trái banh.
Vậy nên chúng có thể xử lý hai trong những điều cơ bản của ngôn ngữ người là:
ký hiệu để diễn tả sự vật, hành động
và các cú pháp thiết lập những ký hiệu đó.
Cá heo cũng là một trong số ít loài vượt qua bài kiểm tra về gương chiếu.
Khi chúng nhìn mình qua gương, chúng nhận ra hình dáng của chúng
và nghiên cứu cho thấy chúng không những nhận ra cơ thể,
mà còn nhận ra suy nghĩ của chúng, hay còn gọi là siêu nhận thức
Trong một nghiên cứu, cá heo so sánh hai âm thanh
có thể nhận ra sự giống, khác nhau hoặc không chắc chắn.
Giống như con người,
chúng thể hiện sự không chắc chắn nhiều hơn khi gặp thử thách khó
cho thấy chúng nhận thức được là chúng biết những gì
và chúng tự tin thế nào về kiến thức đó.
Nhưng điều tuyệt vời nhất về cá heo là
sự động cảm, lòng vị tha và sự gắn bó.
Thói quen giúp đỡ sinh vật bị nạn đã vượt qua rào cản các loài,
thực tế là nhiều trường hợp
cá heo nâng con người lên mặt nước để hít thở.
Và như ta, chúng cũng thương tiếc những con đã chết.
Khi ta xem xét những chứng cứ này,
ta sẽ thắc mắc vì sao con người vẫn săn thịt cá heo,
đe dọa chúng bởi sự săn bắt và ô nhiễm môi trường
hay giam chúng để làm xiếc thú.
Câu hỏi không còn là liệu cá heo có phải là loài thông minh và phức tạp
mà là con người có thể đồng cảm với chúng đủ để giữ cho chúng được tự do và an toàn.