Để bắt đầu, xin kể
về đời sống xã hội của tôi,
tôi biết có thể nó chẳng liên quan,
nhưng thực ra là có.
Khi mọi người gặp tôi ở bữa tiệc
và họ biết tôi là giáo sư Tiếng Anh
chuyên về ngôn ngữ,
nhìn chung họ có một trong hai phản ứng,
Một nhóm có vẻ sợ hãi (Cười)
Họ thường nói những câu đại loại,
"Ồ, tôi nên nói năng cẩn thận.
Chắc là chị nghe thấy từng lỗi tôi mắc phải."
Và họ im bặt. (Cười)
Rồi họ chờ tôi đi chỗ khác
và nói chuyện với người khác.
Một nhóm khác,
mắt họ sáng lên,
và nói
"Chị là người tôi muốn nói chuyện."
Và bắt đầu kể trên trời dưới đất
những thứ họ nghĩ tiếng Anh đang sai
(Cười)
Vài tuần trước, tôi dự một tiệc tối
và người đàn ông ngồi bên phải tôi
bắt đầu kể cho tôi về các kiểu
Internet đang làm xuống cấp Tiếng Anh.
Anh ta đề cập đến Facebook và nói
"To defriend (hủy kết bạn) có phải là một từ có thực không?
Tôi muốn dừng lại với câu hỏi đó:
Điều gì khiến một từ có thực hay không?
Người bạn ngồi cùng và tôi đều biết
động từ "defriend" nghĩa là gì,
vậy thì khi nào một từ như "defriend"
trở nên có thực?
Ai có thẩm quyển quyết đinh
về những từ như vậy?
Đây là những vấn đề tôi muốn nói hôm nay.
Tôi nghĩ nhiều người khi nói một từ không có thực,
họ muốn nói là nó không xuất hiện
trong từ điển chuẩn.
Điều đó, dĩ nhiên đặt ra một loại câu hỏi khác,
ai là người biên soạn từ điển?
Trước khi nói xa hơn,
tôi xin làm rõ vai trò của tôi trong vấn đề này
Tôi không biên soạn từ điển.
Tuy nhiên, tôi thu thập từ mới
giống như các nhà biên soạn từ điển,
một điều rất tuyệt của người làm sử
về ngôn ngữ Anh
là việc tôi làm được gọi là "nghiên cứu".
Khi tôi dạy về lịch sử ngôn ngữ Anh,
Tôi yêu cầu sinh viên trước hết dạy cho tôi
hai từ lóng mới rồi tôi mới giảng bài.
Trong nhiều năm, tôi đã học được
khá nhiều từ lóng mới theo cách này,
kiểu như "hangry" là (vừa đói vừa tức)
(Vỗ tay)
bạn cáu kỉnh hay giận giữ
vi đang đói bụng,
và "adorkable"
nghĩa là bạn dễ thương
một cách quê kệch,
rõ ràng những từ có nghĩa phá cách như thế
đã lấp những chỗ trống của Tiếng Anh.
(Cười)
Nhưng chúng thật đến đâu
nếu ta sử dụng chúng chủ yếu như là tiếng lóng
và chúng không có trong từ điển?
Nào, ta trở lại với từ điển.
Đề nghị các bạn giơ tay:
Có bao nhiêu người ở đây thường xuyên
tra từ điển cứng hoặc online?
Ok, hầu hết đều làm việc này .
Câu hỏi thứ hai, ta tiếp tục giơ tay:
Bao nhiêu người ở đây từng để ý xem
ai là người biên soạn cuốn từ điển đang dùng?
Ok, cũng ít nhỉ.
Mức độ nào đó, ta biết có bàn tay con người
đằng sau những cuốn từ điển,
nhưng ta không biết người đó là ai.
Tôi thực sự bị lôi cuốn bởi điều này.
Ngay cả những người hay chê bai nhất
cũng ít phê phán với cuốn từ điển,
họ không phân biệt nhiều cuốn nọ với cuốn kia
và không bận tâm hỏi xem
ai là người biên soạn.
Ta nghĩ về cụm từ
"Hãy tra từ điển"
câu này gợi ý rằng mọi từ điển
đều y hệt như nhau.
Hãy đến thư viện trong khuôn viên đại học,
khi vào phòng đọc,
ta thấy cuốn từ điển lớn
trên bệ danh dự trang trọng
đang mở ra và ta có thể đến trước từ điển
để tìm câu trả lời.
Xin đừng hiểu sai ý tôi,
từ điển là nguồn tra cứu tuyệt vời,
nhưng từ điển cũng là con người
chúng không phải là bất tử.
Với tư cách là giáo viên tôi rất ngạc nhiên
chúng ta dặn sinh viên nhiều điều quan trọng
dặn họ đọc ở đâu vào xem website nào,
trừ việc nói về từ điển,
là thứ bị ta đối xử như là vô chủ
như thể đến từ hư không để cho ta câu trả lời
về nghĩa của từ thực ra là gì.
Nếu bạn hỏi người biên soạn từ điển
họ sẽ nói
họ đang cố gắng bắt kịp với chúng ta
khi chúng ta đang biến đổi ngôn ngữ.
Họ xem cách chúng ta nói và viết
gắng tìm xem cái gì còn
và cái gì không.
Họ phải liều đánh cuộc,
vì họ muốn mạo hiểm bắt con mồi
và tóm được từ rồi sẽ thành thông dụng,
như LOL, (cười lớn)
đồng thời họ không muốn thành gàn dở
thêm vào các từ không sống nổi qua đêm,
tôi thấy một từ họ đang đưa vào tầm ngắm
là YOLO, you only live once. (bạn chỉ sống một lần)
Giờ tôi quay lại với người biên soạn từ điển
và bạn sẽ bất ngờ
về nơi chúng tôi gặp gỡ.
Cứ đến tháng Một, chúng tôi đến
cuộc họp thường niên Hội Phương ngữ Mỹ
trong nhiều việc làm ở đó
có bầu chọn Từ của năm.
Có khoảng 200 đến 300 người dự,
trong đó có những nhà ngôn ngữ học nổi tiếng của Mỹ.
Tôi sẽ giúp các bạn cảm nhận về cuộc họp,
cuộc họp bắt đầu ngay trước giờ giảm giá.
Bất cứ ai đến buổi họp đều có thể bầu chọn.
Luật quan trọng nhất là
chỉ được bầu bằng một tay.
Trong quá khứ đã có một số từ được chọn như
"tweet" năm 2009
và "hashtag" (đánh dấu thăng), năm 2012
"Chad" là từ của năm trong năm 2000,
vì trước năm 2000 đã có ai biết "chad" (gã da trắng) là gì
năm 2002 là "WMD" (vũ khí hủy diệt hàng loạt)
Giờ ta có thể bầu hạng mục khác nữa,
mục yêu thích của tôi
là từ sáng tạo nhất của năm.
Một từ được bầu chọn trước đây trong hạng mục này là
"recombobulation area" - khu vực tái định hướng.
ở tại sân bay Milwaukee sau khi kiểm tra an ninh,
nơi bạn có thể định hướng lại.
(Cười)
Bạn có thể thắt lại dây lưng,
đặt lại máy tính vào túi.
Và đây từ yêu thích nhất đời của tôi
là "multi-slacking"
(Cười)
multi-slacking là hành động
có nhiều cửa sổ bật lên trên màn hình
trông có vẻ như bạn đang làm việc
nhưng thực ra bạn đang lướt web.
(Cười) (Vỗ tay)
Những từ này liệu có còn lại với thời gian?
Tuyệt đối không. Chúng tôi đã nêu vài lựa chọn,
ví dụ vào năm 2006
từ của năm ấy là "Plutoed"
nghĩa là giáng cấp
(Cười)
Một số từ khác
dường như hoàn toàn không nổi bật,
như là "app"
và tiền tố "e",
"google" làm động từ
Vài tuần trước khi chúng tôi bầu chọn,
Đại Học Lake Superior State
công bố danh sách những từ bị truất của năm
Điều bất ngờ là
có khá nhiều trùng lắp
giữa danh sách của họ với từ đang xem xét của chúng tôi
để chọn từ của năm
vì chúng tôi chú ý đến cùng một điều.
Chúng tôi chú ý đến những từ có sức chuyên chở.
Đây thực sự là vấn đề thái độ.
Bạn có phiền bởi những nhất thời và thay đổi trong ngôn ngữ,
hay bạn thấy nó vui và nó hay hay,
có cái gì đây cho ta học hỏi
vì sinh ngữ chẳng qua là vậy?
Danh sách của Đại học Lake Superior Sate
tiếp tục truyền thống lâu đời trong tiếng Anh
là than phiền về từ mới.
Và đây là Trưởng khoa Henry Alford vào năm 1875,
ông rất lo ngại rằng từ "desirability" (thèm muốn)
là một từ kinh khủng.
Năm 1760, Benjamin Franklin
viết một lá thư cho David Hume
từ bỏ từ "colonize" (thực dân hóa) vì nó xấu xa.
Suốt nhiều năm, ta thấy nhiều lo lắng
về những cách phát âm mới.
Samuel Rogers năm 1855
lo ngại những phát âm thời thượng
khiến ông thấy phật lòng,
ông nói "như thể chiêm ngưỡng chưa đủ tệ,
từ "balcony" làm tôi thấy buồn nôn."
(Cười)
Từ này mượn từ tiếng Ý
và được phát âm là bal-COE-nee.
Những than phiền này giờ đây thật kỳ quặc,
nếu không nói là quê kệch dễ thương - (Cười)
nhưng vấn đề là:
ta hoảng lên trước những đổi thay trong ngôn ngữ
Tôi có đầy một file
những bài báo
tỏ ý lo ngại những từ bất hợp pháp
cho không nên đưa từ này vào từ điển,
trong đó có từ "LOL"
khi nó được đưa vào từ điển Oxford English
và "defriend"
khi nó được đưa vào từ điển Oxford American.
Tôi cũng thấy những bài tỏ mối lo âu
khi "invite"được dùng như danh từ
và "impact" được dùng như động từ,
họ nói chỉ có răng mới được trám (impacted) mà thôi,
và " incentivize" thì họ bảo
là "bất nhã, dọng điệu quan liêu"
Ở đây không phải các nhà biên soạn từ điển
lờ đi thái độ ngôn ngữ này.
Họ cố gắng đưa ra hướng dẫn về từ ngữ
đang được xem là từ lóng hoặc từ không chính thức
hoặc gây xúc phạm, qua chỉ dẫn cách dùng,
nhưng người làm từ điển bi trói
vì cố mô tả điều chúng ta vẫn làm
và biết rằng chúng ta thường tìm đến từ điển
để biết nên dùng một từ ra sao
cho tốt hay hợp lý.
Để đáp lại, Từ điển American Heritage
đưa vào hướng dẫn sử dụng từ
Hướng dẫn này đi cùng với từ
theo một cách cũng gây bất tiện
một trong những điều bất tiện đó
là chúng chuyển nghĩa.
Ghi chú này liên quan đến quyết định rất con-người
với tư cách là người sử dụng từ điển
ta không nhận thức được quyết định rất con người đó
đúng mức cần thiết.
Để hiểu rõ hơn,
ta hãy xem ví dụ, nhưng trước đó,
tôi muốn giải thích người soạn từ điển
cố giải quyết vấn đề gì trong ghi chú sử dụng.
Hãy xem xét từ "peruse" (đọc)
và cách sử dụng từ này
Tôi đoán nhiều bạn ở đây đang nghĩ đến nghĩa
đọc lướt, đọc qua, đọc nhanh.
Vài người ở đây thậm chi thấy mình đang đi,
nhìn lướt qua kệ hàng tạp hóa
hoặc đại loại thế.
Có thể bạn ngạc nhiên biết rằng
nếu tra những cuốn từ điển chuẩn nhất
định nghĩa đầu tiên của từ peruse là đọc kỹ
hoặc đọc chăm chú.
Từ điển American Heritage có định nghĩa đầu tiên này
Sau đó đưa ra định nghĩa thứ hai, skim: đọc lướt
kế đó, nó cho biết có "vấn đề sử dụng" ở đây.
(Cười)
Và sau đó đưa ra một ghi chú sử dụng,
đáng để chúng ta xem.
Đây là ghi chú sử dụng từ:
"Peruse lâu nay có nghĩa là : 'đọc kỹ' ...
tuy nhiên từ này thường được dùng lỏng lẻo hơn,
có nghĩa đơn giản là "đọc" ...
Nghĩa mở rộng của từ này là "nhìn sơ qua, nhìn lướt"
trước đây thường được coi là một lỗi,
nhưng kết quả bỏ phiếu cho thấy nghĩa này
đang trở nên được chấp nhận nhiều hơn.
Khi được hỏi về câu,
'Tôi chi có chút thời gian để lướt nhanh qua bản hướng dẫn,"
66% Hội đồng Sử dụng từ ngữ
thấy rằng điều này khó chấp nhận vào năm 1988
58% vào năm 1999,
và 48% vào năm 2011.
Hóa ra, Hội đồng Sử dụng ngôn ngữ
cơ quan có thẩm quyền về ngôn ngữ
đang trở nên nhân hậu hơn về vấn đề này.
Tôi hi vọng điều các bạn đang nghĩ lúc này là
"Xin cho biết ai ở trong Hội đồng Sử dụng ngôn ngữ?
Và tôi nên làm gì với tuyên bố của họ?"
Nếu bạn nhìn vào những trang đầu
của từ điển American Heritage
bạn có thể thấy tên
của những người trong Hội động Sử dụng ngôn ngữ
Nhưng hơi đâu nhìn vào trang đầu của từ điển chứ?
Có khoảng 200 người trong Hội đồng này
Họ gồm các viện sĩ,
nhà báo và nhà văn có tiếng.
Cả một Tòa công lý tối cao
và một vài nhà ngôn ngữ học.
Vào năm 2005, danh sách này có tôi.
(Vỗ tay)
Đây là những gì chúng tôi làm được cho các bạn.
Chúng tôi có thể cho bạn ý niệm
về các ý kiến khác nhau trong cách sử dụng đang gây tranh cãi
việc này thuộc và nên thuộc thẩm quyển của chúng tôi.
Chúng tôi không phải là viện hàn lâm về ngôn ngữ.
Khoảng một năm một lần, tôi nhận một lá phiếu
hỏi tôi về những cách dùng mới,
cách phát âm mới, nghĩa mới của từ có được chấp nhận hay không.
Đây là cách tôi điền vào lá phiếu.
Tôi lắng nghe những điều mọi người nói và viết.
Tôi không nghe cái tôi thích
hoặc không thích về Tiếng Anh
Tôi nói thật với các bạn:
Tôi không thích từ "impactful" (tác động mạnh)
nhưng cái đó không ảnh hưởng
việc "impactful" có được dùng phổ biến
và được chấp nhận nhiều hơn trong văn xuôi hay không.
Trách nhiệm của tôi,
là nhìn vào cách sử dụng
việc này thường liên quan đến tìm kiếm
cơ sở dữ liệu trên mạng như Google Books
Nếu bạn tìm từ "impactful" trong Google Books,
thì kết quả tìm kiếm là đây.
Chắc chắn từ "impactful" này
đang tỏ ra rất hữu dụng
cho một số nhà văn,
và càng ngày càng hữu dụng
trong hơn 20 năm qua.
Hiện có nhiều thay đổi
trong ngôn ngữ mà ta không thích
Sẽ có những thay đổi khiến cho bạn nghĩ,
"Thật sao?
Ngôn ngữ phải thay đổi theo cách đó ư?"
Điều tôi muốn nói là,
chúng ta chớ nên nhanh quá
khi quả quyết rằng thay đổi đó là quá đáng,
hãy chậm áp đặt
việc ta thích hay không thích những từ người khác đang dùng,
ta nên dè dặt càng hơn
khi nghĩ rằng Tiếng Anh đang gặp nạn.
Ồ không. Tiếng Anh giàu, sôi động và dồi dào
sự sáng tạo của những người đang nói ngôn ngữ ấy.
Khi nhìn lại, chúng ta thấy thật thú biết bao
từ "nice" (dễ thương) được dùng với nghĩa là ngu ngốc,
và từ "decimate" (tàn sát)
được sử dụng để nói giết một trong 10 người.
(Cười)
Chúng ta nghĩ Ben Franklin quả là ngu
khi lo rằng từ "notice" được dùng làm động từ
Bạn biết sao không?
Chúng ta từng ngớ ngẩn suốt cả một trăm năm
đi lo rằng từ "impact" được dùng làm động từ
và "invite" làm danh từ.
Ngôn ngữ là thứ không thay đổi quá nhanh
tới mức làm ta không bắt kịp.
Ngôn ngữ không diễn ra theo cách đó.
Hy vọng bạn có thể nhận ra
sự thay đổi ngôn ngữ là không đáng ngại
mà lại còn vui và khoái,
như các nhà soạn từ điển vẫn hưởng lâu nay.
Mong bạn cũng thích thành một phần
của sự sáng tạo được liên tục tái tạo
ngôn ngữ của chúng ta, làm cho nó thật sung.
Vậy thì một từ được đưa vào từ điển ra sao?
Nó được đưa vào vì chúng ta dùng nó
và chúng ta vẫn đang tiếp tục dùng,
nhà biên soạn từ điển đang chú ý đến chúng ta.
Nếu bạn nghĩ "Chúng ta hãy
quyết định nghĩa của từ là gì"
Tôi sẽ trả lời rằng: "Vâng, đúng vậy,
và luôn luôn như vậy."
Từ điển là nguồn tra cứu và hướng dẫn tuyệt vời,
nhưng không có cơ quan thẩm quyền nào về từ điển
là trọng tài phán quyết cuối cùng về nghĩa của từ.
Nếu một cộng đồng đang sử dụng một từ
và biết nghĩa của nó là gì, thì từ đó là có thật.
Đó có thể là từ lóng,
đó có thể là từ không chính thức
đó có thể là một từ bạn nghĩ
là không logic hoặc không cần thiết,
nhưng nếu một từ đang được dùng.
thì từ đó sống.
Cảm ơn
(Vỗ tay)