To pierwszy zmysł, którego używasz przy narodzeniu.
Poświęcone mu jest 2% genów.
Musi być ważny, co?
Weź głęboki oddech przez nos.
Mowa o węchu.
Jest oszałamiająco silny.
Dorośli rozróżniają
około 10 000 różnych zapachów.
Oto, co robi twój nos.
Wdychasz przez nozdrza
cząsteczki powietrza.
95% jamy nosowej
służy do ich filtrowania
zanim trafią do płuc.
Ale w tylnej części tej jamy
znajduje się obszar zwany nabłonkiem węchowym,
mały skrawek skóry, kluczowy dla węchu.
Nabłonek ten ma warstwę
węchowych białek receptorowych,
specjalnych neuronów odbierających zapachy,
takich kubków smakowych nosa.
Kiedy cząsteczki zapachowe trafiają do nosa,
zatrzymują się na warstwie śluzu
okrywającej nabłonek węchowy.
Rozpuszczając się
wiążą się z węchowymi białkami receptorowymi,
które puszczają sygnał do mózgu
poprzez pasmo węchowe.
Tak à propos,
łatwo ocenić powonienie danego zwierzęcia
po rozmiarze jego nabłonka węchowego.
U psa jest on aż 20 razy większy
niż u człowieka.
Ale wielu rzeczy jeszcze nie wiemy
o tych komórkach.
Na przykład ludzki nabłonek jest zabarwiony,
a naukowcy nie wiedzą dlaczego.
Ale jak rozróżniamy zapachy?
Okazuje się, że mózg ma
40 milionów różnych neuronów węchowych,
więc zapach A może uruchomić neurony 3, 427 i 988,
a zapach B neurony 8, 76 i 2 496 678.
Wszystkie te kombinacje
pozwalają rozróżnić szeroką gamę zapachów.
Co więcej, neurony te są zawsze świeże
i gotowe do akcji.
To jedyne neurony,
które są regularnie wymieniane,
co cztery do ośmiu tygodni.
Gdy się aktywują, wysyłają sygnał
przez kanał zwany pasmem węchowym
do różnych regionów mózgu.
Ciała migdałowatego, wzgórza
i do kory mózgowej.
To inaczej niż wzrok i słuch.
Ich sygnały trafiają wpierw
do centrum przekazu
między półkulami mózgu
i stamtąd do innych obszarów mózgu.
Ale ponieważ węch rozwinął się
przed resztą zmysłów,
trafia bezpośrednio
do różnych obszarów mózgu,
skąd zachęca do walki lub ucieczki,
przywołuje wspomnienia,
albo sprawia, że się ślinisz.
Choć wszyscy mamy taki sam układ,
dwie dziurki w nosie
i miliony neuronów węchowych,
nie każdy czuje te same zapachy.
Znanym tego przykładem jest
umiejętność wyczucia tak zwanego
"szparagowego moczu".
25% osób po zjedzeniu szparagów
potrafi wyczuć w swoim moczu
charakterystyczny zapach.
Pozostałe 75% z nas go nie czuje.
A to nie jedyny przykład na to,
że inaczej czujemy zapachy.
Dla niektórych związek chemiczny androstenon
pachnie jak wanilia,
a dla innych jak pot z domieszką moczu,
co jest niefortunne,
gdyż androstenon można znaleźć
choćby w wieprzowinie.
Z myślą o ludziach
czujących ten nieprzyjemny zapach
producenci wieprzowiny kastrują wieprze,
żeby te nie produkowały androstenonu.
Niemożność wyczucia danego zapachu
nazywa się anosmia
i istnieje prawie sto jej odmian.
Ludzie z anosmią allicynową nie czują czosnku,
a ci z anosmią eugenolową - goździków.
Niektórzy w ogóle nic nie czują.
Całkowita anosmia może mieć
różne przyczyny.
Niektórzy rodzą się bez zmysłu węchu,
a inni tracą go w wypadku
albo podczas choroby.
Węch ograniczyć może też
opuchlizna lub zakażenie nabłonka węchowego,
czego może doświadczyliście
podczas choroby.
Utrata węchu może też
wpłynąć na resztę zmysłów.
Wiele osób, które utraciły węch,
nie czuje smaków
tak jak reszta z nas.
Okazuje się, że to, jak coś smakuje,
jest ściśle powiązane z tym, jak pachnie.
Podczas żucia
wdychasz cząsteczki powietrza,
które niosą zapach jedzenia.
Zapach dociera do nabłonka węchowego
i daje mózgowi informację
o tym, co jesz.
Utrata węchu wiąże się
ograniczeniem odczuwania smaku
do pięciu smaków,
które rozróżniają twoje kubki smakowe:
słodki, słony,
gorzki, kwaśny i umami.
Teraz, gdy poczujesz spaliny,
słone morskie powietrze,
czy pieczonego kurczaka,
będziesz wiedzieć, jak to robisz,
i może odczujesz większą wdzięczność za taką możliwość.