1898 yılında Marie ve Pierre Curie radyumu keşfetti.
Güçlendirici olduğu iddia edilen radyum
diş macunlarına,
ilaçlara,
suya
ve yiyeceklere eklendi.
Parlak ve ışık saçan yeşil tonuyla,
güzellik ürünleri ve mücevheratta da kullanıldı.
Radyoaktif bir madde olan radyumun
zararlı etkilerinin görsel faydasından çok daha fazla olduğunu
20. yüzyılın ortalarına kadar fark edemedik.
Ne yazık ki radyum, tarihte kullanışlı ve zararsız olduğu düşünülen
fakat ölümcül olduğu ortaya çıkan
tek pigment değil.
Bu içler acısı ayrım uzun süre boyunca kendimizi ve eşyalarımızı süslemek
için kullandığımız üç renk ve pigmenti kapsıyor:
beyaz,
yeşil
ve turuncu.
Hikâyemiz beyazla başlıyor.
M.Ö. 4. yüzyıl civarında
Eski Yunanlılar muhteşem beyaz pigmenti oluşturmak için kurşunu kullandılar.
Peki sorun neydi?
Kurşun insan vücudunda doğrudan emilime uğrar ve
kana,
yumuşak dokulara
ve mineralleşmiş dokuya karışır.
Sinir sistemine ulaştığında
kalsiyumun normal işlevlerini taklit ederek ve bozarak
öğrenme bozuklukları ve yüksek tansiyon gibi
sağlık sorunlarına yol açar.
Yine de bu zehirli pigment
yıllarca farklı kültürlerde kullanıldı.
19. yüzyıla kadar kurşun beyaz yağlı boya ve tempera boyasında kullanılan
tek pratik seçenekti.
Ressamlar boya elde etmek için kurşun kütlelerini toz haline getiriyor
ve oluşan zehirli toz parçacıklarına maruz kalıyordu.
Bu pigmentin serbest kullanımı ressam hastalığı olarak bilinen
ve bugün kurşun zehirlenmesi adını verdiğimiz duruma sebep oldu.
Kurşun kullanan ressamların şikayetleri arasında titreme,
melankoli,
öksürük,
retina büyümesi,
ve hatta körlük vardı.
Fakat kurşun beyazının yoğunluğu, matlığı ve ılık tonu
Vermeer ve sonra gelen Empresyonistler gibi ressamlar için karşı konulamazdı.
Kurşunun parlaklığı eşsizdi.
Ve 1970'lerde yasaklanana kadar yaygın şekilde kullanılmaya devam etti.
Bunlar kulağa çok kötü gelse de
beyazın tehlikeli etkileri
bir diğer yaygın kullanılan pigment olan yeşilin etkilerinin yanında az kalıyor.
18. yüzyılda, Scheele ve Paris yeşili olarak adlandırılan
iki sentetik yeşil tonu ortaya çıktı.
Doğal pigmentlerden oluşan yeşilin yanında
çok daha canlı ve göz alıcı görünüyorlardı.
Bu nedenle resimde çok tercih edilmeye başladılar.
Aynı şekilde kumaş için boya,
duvar kağıdı,
sabun,
pasta süslemeleri,
oyuncaklar,
şekerleme
ve giyimde kullanılıyorlardı.
Bu yeşil pigmentler, küprik hidrojen arsenik
bileşeninden yapılıyordu.
İnsanlarda, arseniğe maruz kalmak
hücre etkileşim ve işlevine zarar verebilir.
Yüksek dozda arsenik, kanser ve kalp hastalıklarıyla
doğrudan bağlantılıdır.
18. yüzyılda dokuma fabrikası işçileri sık sık zehirleniyordu.
Yeşil elbise giyen kadınlar arseniğe maruz kaldıkları için
baygınlık geçiriyorlardı.
Tahta kurusunun yeşil odalarda yaşayamadığı söyleniyordu.
Hatta Napoleon'un, yeşil duvar kağıtlı odasında
yavaş yavaş arsenikten zehirlenerek öldüğü düşünülüyor.
Bu pigmentin yüksek zehirlilik içerdiği, 1822'de arseniğin içeriğinin
yayınlanmasına kadar bilinmiyordu.
Ve yüzyıl sonra bu madde böcek ilacı olarak kullanılmaya başlamıştı.
Sentetik yeşil muhtemelen yaygın olarak kullanılan en tehlikeli renkti.
Fakat hiç değilse radyumun radyoaktivite niteliğini taşımıyordu.
Ama başka bir renk taşıyordu: Turuncu.
2. Dünya Savaşı'ndan önce seramik yemek takımı üreticileri
renkli cilalarda yaygın olarak uranyum oksit kullanıyordu.
Bu bileşimin oluşturduğu mükemmel kırmızı ve turuncu
sebep olduğu rasyasyon salınımı ile değil; göz alıcılığıyla biliniyordu.
1800'lerin sonlarına kadar radyasyonun farkında değildik.
Sebep olduğu kanser riskini ise çok daha sonra öğrendik.
2. Dünya Savaşı sırasında,
ABD hükûmeti ülkedeki tüm uranyuma bomba üretimi için el koydu.
Fakat atom enerjisi komisyonu bu kısıtlamaları 1959'da hafifletti ve
tükenmiş uranyum tekrar seramikte ve cam fabrikalarında kullanıldı.
Sonraki 10 yılda üretilen turuncu tabaklar
bugün bile tehlikeli özellikler taşıyor olabilir.
En ilginci, vintage fiesta takımları radyoaktivite barındırıyor.
İnsan sağlığına tehdit oluşturmayacak kadar düşük seviyede olsa da
ABD Çevre Koruma Ajansı
onlardan yemek yememe konusunda uyarılarda bulunuyor.
Hâlâ bazen sentetik yiyecek boyaları hakkında sorunlarla karşılaşsak bile
bilimsel anlayışımız sayesinde tehlikeli renkleri artık hayatımızdan çıkarttık.