Porozmawiamy teraz o ludzie,
który zasiedlił i podbił
sporą część Anatolii, dzisiejszej Turcji,
na początku drugiego tysiąclecia p.n.e.
i znamy ten lud pod nazwą Hetytów,
samo określenie "Hetyci" wywodzi się
z Pism Hebrajskich, z Starego Testamentu,
i warto przeanalizować ten termin,
gdyż wywodzi się z poglądu,
że ten podbity przez nich region
w dzisiejszej Turcji był określany "Hatti"
i że pierwotnymi mieszkańcami Hatti
byli Hatyci, lecz Hetyci podbili
i wchłonęli Hatytów,
a zwani są Hetytami właśnie dlatego,
że osiedlili się w Hatti.
Uważa się, że byli ludem indoeuropejskim.
To określenie przewija się przy okazji
omawiania historii świata i jest tak,
gdyż lingwiści odkryli, że wiele współczesnych języków
wydaje się mieć wspólny korzeń - tak zwany
język praindoeuropejski,
o którym zrobię cały osobny film;
patrząc na strukturę lingwistyczną,
uważa się, czy też jeden model zakłada,
że ludzie mówiący językami z rodziny indoeuropejskiej,
tymi wywodzącymi się
z praindoeuropejskiego, w tej liczbie
językami spokrewnionymi z greckim.
Mówimy o łacinie,
mówimy o językach germańskich,
włączając ten, którym właśnie mówię,
czyli angielski, który generalnie
jest językiem germańskim z dużym wpływem łaciny,
mówimy o celtyckim, lecz także
o bardziej wschodnich językach, o perskim,
hinduskim i bengalskim.
Wszystkie one wykazują liczne podobieństwa,
co, jak sądzimy, dowodzi tego, że kiedyś
istniała blisko spokrewniona grupa ludzi
pochodzących z Kaukazu,
a na tej mapie
widzicie jeden z modeli ukazujących rozprzestrzenianie się tej grupy
i ostateczne rozbicie na liczne plemiona
mówiące odmiennymi, lecz spokrewnionymi, językami.
I tak w czwartym tysiącleciu p.n.e.
żyli sobie w tym oto regionie,
w południowej Rosji,
na Kaukazie o tutaj,
a do 2500 roku p.n.e. ten pomarańczowy obszar
został przez nich zasiedlony.
A do roku 1000 p.n.e. dotarli jeszcze dalej,
a Hetyci mogli być jednym z tych ludów,
bo osiedlili się w Anatolii o tutaj.
Nie poznaliśmy Hetytów tak bardzo,
jak, powiedzmy, starożytnych Egipcjan
lub mieszkańców Mezopotamii,
lecz wiemy, że utworzyli potężne państwo.
Popatrzcie na oś czasu,
ukazuje różne państwa
powstałe w tamtym okresie.
Mówimy o pełni i schyłku
drugiego tysiąclecia, czyli to jest 1700 rok p.n.e.
zapiszę to, żeby mieć pewność,
że wiemy, że to przed naszą erą; 1600 r. p.n.e. i tak dalej;
i pokazuję te liczne cywilizacje
istniejące w tamtym okresie,
a kolory odpowiadają temu, co jest tu na mapie.
Macie Grecję mykeńską, powstałą około 1600 r. p.n.e.
i trwającą aż do 1100 r. p.n.e.
Macie Nowe Państwo w Egipcie,
powstałe około 1550 r. p.n.e.,
istniejące niewiele dłużej niż do 1100 r. p.n.e.
i zrobimy całą serię filmów
o starożytnym Egipcie, wtedy omówimy
Stare Państwo, Średnie Państwo
i oczywiście Nowe Państwo.
Nowe Państwo Egipskie jest ważne,
gdyż byli to kluczowi rywale
Hetytów w tym okresie.
Nowe Królestwo Egipskie określa się
mianem imperium Egiptu, ponieważ
był to szczyt potęgi starożytnego Egiptu,
widzicie to tutaj na brązowo.
Ten niebieskawy kolor
to cywilizacja Hetytów,
a na tej mapie o tutaj
widzicie, że zaczęli
zasiedlać i podbijać ten teren
na początku drugiego tysięclecia
i do 1600 roku stworzyli państwo starohetyckie
a gdy dojdziemy do 1400 r. p.n.e.
mamy państwo nowohetyckie
znane jako hetyckie imperium.
To wtedy zaczęli naprawdę się rozpychać.
Zauważcie, że rozpychają się
w tym samym czasie, co rozpychali się Egipcjanie
i tak ta mapa pokazuje,
jak w mniej więcej XIV wieku
wyglądał ten obszar.
Czyli to gdzieś ten okres,
i widzicie kilka cywilizacji,
wiele z nich u szczytu potęgi.
Widzicie państwo Mitanni o tutaj.
Widzicie imperium średnioasyryjskie.
Omówieni są przy okazji Mezopotamii,
a tu widzicie Babilonię Kasytów.
Kasyci przejęli władzę po Amorytach
pod władzą Hammurabiego i jego dynastii,
co, jak zobaczymy, też wiąże się
z Hetytami.
Mam nadzieję, że to wprowadziło was w ramy czasowe.
To są cywilizacje epoki brązu.
Technika pozwalała im tworzenie przedmiotów z brązu,
stopu miedzi i cyny,
wytrwarzano broń, narzędzia i biżuterię.
Hetyci, co ciekawe,
jako jedni z pierwszych
zaczęli używać żelaza.
Obróbka żelaza wymaga nieco wyższej techniki.
By wytopić żelazo potrzeba bardziej
rozgrzać piec, a Hetyci, wiemy o tym,
używali żelaza.
Znani są z doskonałych rydwanów.
Oto grafika hetyckiego rydwanu,
i połączenie żelaza, rydwanów
to jedna z rzeczy, dzięki którym
ustanowili coś na kształt imperium.
Wspomniałem, że walczyli
z wieloma innymi ludami.
W rzeczy samej mieli zatargi z większością
ludów, które tutaj widzicie na obrazku.
Po raz pierwszy
kolosalnego podboju dokonali
w 1595 r. p.n.e., wtedy
państwo starohetyckie
zakończyło istnienie dynastii Hammurabiego,
amoryckiego dynastii w Babilonie, o tutaj.
Wyruszyli na Babilon w 1595 r. p.n.e.
i pokonali ich.
Nie zdołali utrzymać władzy,
musieli wrócić.
Mieli problemy i podziały w domu,
ale był to koniec Amorytów, potem kolejna
grupa, Kasyci, przejęła władzę nad tym regionem,
są zaznaczeni tutaj na szaro.
Ta oś pokazuje coś bardzo interesującego,
mówimy tutaj
o setkach lat, należy pamiętać
o właściwej perspektywie...
wiele cywilizacji Bliskiego Wschodu
i Mezopotamii, tego obszaru określanego
mianem Lewantu.
Słowo spokrewnione z "levante"
z włoskiego "powstawać",
bo dla Rzymian, dla Europejczyków,
dla tych na zachodzie, było to tam, gdzie wstawało słońce,
to był wschód, wschód Morza Śródziemnego.
Wszystkie te cywilizacje mają się dobrze
w obszarze Lewantu w XIV wieku p.n.e.
i w XIII wieku p.n.e., lecz potem zaczynają upadać,
i ten okres po lub w okolicach
XII wieku p.n.e. jest znany jako Zapaść Epoki Brązu,
wtedy wiele z tych cywilizacji
podzieliło się i przestało istnieć.
Nawiązałem już do faktu,
o którym opowiem więcej
w filmie o starożytnym Egipcie, że głównym rywalem
Hetytów byli Egipcjanie,
i vice versa, a najbardziej
w XIV i XIII wieku, gdy obydwa państwa
były potężnymi mocarstwami.
Egipcjanie ciągnęli w górę tego obszaru
o tutaj, to dzisiejszy Izrael i Liban,
a Hetyci poruszali się w dół,
z północy, z Anatolii do dzisiejszej Syrii.
I cała seria starć
wybuchła na tym obszarze, a jednym ze sławniejszych
i najbardziej znamiennych jest to z 1274 r. p.n.e.,
czyli bitwa pod Kadesz.
Kadesz przechodziło z rąk do rąk
wiele razy pomiędzy Egiptem i Hetytami.
W tym czasie Ramzes II,
uważany za największego faraona Egiptu,
był on faraonem, władcą Egiptu
i chciał odbić Kadesz.
Bitwa pod Kadesz jest znamienna,
gdyż to najwcześniejsza bitwa
z udokumentowaną taktyką,
strategią, formacją wojsk.
Wiemy, że w działaniach brało udział 50 tysięcy żołnierzy.
Uważa się, że mogła to być
największa bitwa rydwanów w historii świata,
przynajmniej taka, o której wiemy, a sam wynik
bitwy pod Kadesz wydaje się być nierozstrzygnięty.
Sprawozdania w większości pochodzą od Egipcjan.
Nie zachowały się żadne ważniejsze
hetyckie sprawozdania o bitwie pod Kadesz,
lecz mamy sporo informacji.
Lecz nie tylko sama bitwa była znacząca,
ze względu na ten opis
ówczesnych bitew
z rydwnami i stosowanej taktyki,
znaczące jest też, że 16 lat po
bitwie pod Kadesz,
zawarto egipsko-hetycki traktat pokojowy, w 1258 r. p.n.e.
Ma ogromne znaczenie,
gdyż czasami określa się go
pierwszym traktatem pokojowym w historii.
Nieco ujmę temu stwierdzeniu,
mówiąc, że to pierwszy traktat, o którym wiemy,
w tej części świata; a to jest
jego hetycka wersja,
a wyjątkowo fajne w tym traktacie jest...
no, żebyście wiedzieli, o czym są te obrazki
to jest hetycka rampa odkryta
w stolicy Hetytów, Hatussie.
To są hetyccy
bogowie podziemia.
Lecz ponownie, nie mamy aż tylu
wiadomości o Hetytach jak, powiedzmy,
o Egipcjanach,
ale to miłe w tym traktacie, zwanym też
traktatem z Kadesz, chociaż nie wspomina
Kadesz bezpośrednio.
Ci goście toczyli wojny już
od ponad stu lat w tym momencie,
więc ten traktat nie był tylko
o Kadesz, no i zawarto go
16 lat po bitwie pod Kadesz,
a był o tym, że "po prostu miejmy pokój
między dwoma naszymi wielkimi imperiami"
i co fajne, mamy zachowane dokumenty
od Hetytów, odkryte w Hattusie
i mamy odpowiadające dokumenty
ze strony egipskiej,
Ten jest hetycki,
a ten - egipski.
Zapisano go w akadyjskim, który nie był ich językiem.
Akadyjski, wspominaliśmy, był językiem semickim,
zapisywanym pismem klinowym,
który pochodzi od Sumerów, ale fajnie mieć
ten sam traktat, różnym pismem,
z obu stron konfliktu.
Przeczytam fragmenty,
bo sama o tym myśl jest miła,
no i oczywiście nie jest to w tym języku,
nie po polsku, który powstał
tysiące lat później,
lecz jest to tłumaczenie.
"Od czasów zamierzchłych
jeśli chodzi o sytuację między wielkim władcą Egiptu
i wielkim władcą Hatti, bóg nie pozwolił
na wrogość pomiędzy nimi
przez prawo.
Lecz w czasie Muwataliego, wielkiego władcy Hatti,
mego brata," - czyli to z punktu widzenia
Hattusillisa, króla Hetytów
z czasu traktatu - "walczył on z
Ramzesem, umiłowanym przez Amona," - faraonem Ramzesem -
"wielkim władcą Egiptu.
Lecz niniejszym, od dziś dzień, spójrzcie - oto Hattusillis,
wielki władca Hatti jest zobowiązany
nigdy nie dopuścić do powstania wrogości
pomiędzy nimi na zawsze."
To wielkie słowa.
"Spójrzcie - oto Hattusillis" wymawia się też Hattusili,
"wielki władca Hatti, zobowiązał się
wobec User-maat-Re Setep-en-Re"
- tak określano Ramzesa -
"wielkiego władcy Egiptu, począwszy od dziś
czynić piękny pokój i braterstwo
między nami na zawsze, a on jest
zbratany ze mną i czyni pokój wobec mnie
i ja jestem zbratany z nim
i jestem w wiecznym z nim pokoju.
Spójrzcie - oto ja, wielki władca Hatti,
jestem z Ramzesem, umiłowanym przez Amona, w pokoju
i pięknym braterstwie.
dzieci i wnuki wielkiego władcy
Hatti są w braterstwie i pokoju
z dziećmi i wnukami Ramzesa, umiłowanego przez Amona,
wielkiego władcy Egiptu, gdyż są
w naszym braterstwie
i w naszym pokoju.
Ziemia Egiptu i Ziemia Hatti
są w pokoju i braterstwie
jak i my sami na wieki.
Wrogość nie nastanie na wieki.
Są więc nie tylko... i to jest fragment,
dość ciekawy,
poszukajcie w sieci pod "traktat egipsko-hetycki",
a na pewno znajdziecie cały tekst,
to zaledwie jego część,
lecz później wchodzą w więcej szczegółów,
na temat tego, jak mają sobie nawzajem pomagać,
i jak nie będą sobie szkodzić,
i tak dalej i tak dalej
Zostawię was tutaj, ale zapamiętajcie,
że niektóre z dzisiejszych idei
traktatów pokojowych, taktyki wojskowej,
mają bardzo stare dzieje,
a to niektóre z najstarszych dowodów na to,
a podejrzewam, że ponieważ wciąż coś odkrywamy,
to odkryjemy nawet dawniejsze dowody.