Hayalinizdeki tatili düşünün.
Belki de Rio Karnavalı'na gitmek için ölüyorsunuz.
Ya da sadece Meksika plajlarında takılmak istiyorsunuz.
Ya da New Orleans'ta caz festivalinde bana katılacaksınız.
Şimdi daha az tatminkar olduğunu biliyorum
ama bir anlığına
dünyadaki en tehlikeli yerlerden birinde olduğunuzu hayal edin.
Herkes aynı yeri mi düşündü?
Brezilya, şu anda gezegendeki en şiddet içeren ülke.
Geçen üç yılda orada ölen insan sayısı
Suriye'de ölen sayısından daha fazla.
Meksika'da son 15 yılda ölen sayısı ise
Irak ve Afganistan'da ölenlerden daha fazla.
New Orleans'ta kişi başına ölüm oranı
savaş mağduru Somali'den daha fazla.
İşin aslı, savaşlarda ölen insanlar
dünya çapında şiddet sonucu ölümlerin sadece yüzde 18'ini kapsıyor.
Bugün, yüksek düzeyde gelir eşitsizliği
ve ciddi politik kutuplaşmalar olan
orta gelirli bir demokraside yaşıyorsanız
şiddet sonucu öldürülme olasılığınız daha yüksek.
ABD dünyadaki en tehlikeli 50 şehirden 4'üne sahip.
Şimdi, bu tarihsel olarak şiddet eğiliminin esas değişikliğidir.
Fakat bu aynı zamanda bir fırsat.
Çünkü çok az kişi savaşları durdurmak için bir şey yapabilirken
demokrasilerimizdeki şiddet bizim problemimiz.
Ve normal seçmenler bu sorunun büyük bir parçasıyken
aynı zamanda çözümün anahtarıyız.
Şu anda bir düşünce kuruluşu olan
ABD Carnegie Uluslararası Barış Vakfı'nda çalışıyorum.
Hükûmetlere şiddet hakkında tavsiye verdiğim bir kurum
ama işin kötü yanı
çoğu siyasi, bugün bunların şiddeti değiştirebileceğini anlayamadı.
Onlar hâlâ şiddetin en yüksek olduğu yerlerin savaşta olan ülkeler
ya da çok fakir, çok zayıf olup
suçu kontrol altına alamayan yerler olduğunu düşünüyorlar.
Ve bu benim de varsayımım olmuştu.
Fakat eğer dünyadaki en tehlikeli yerlerin haritasına bakacak olursanız
garip bir şey göreceksiniz.
Bazıları savaşta
ve çok azı gerçekten başarısız ülkeler.
Bu yerlerdeki şiddet korkunç
ama bunlar küçük popülasyonlara sahip
yani aslında gerçekte çok az insanı etkiliyor.
Daha sonra Güney Afrika, Brezilya ve Venezuela var.
Bu yerler fakir değil.
Belki zayıflar.
Ben ve araştırma görevlim bölgeleri haritalandırdık;
Dünya Bankası projelerini nasıl teslim ettiklerini
ve insanlarına kamu hizmeti sağlayabilmelerini temel aldık.
Eğer ikisi de iyi yapılıyorsa
halka, sağlık hizmeti ve elektrik sağlanıyorsa
ve aşılar yapılıyorsa
orası sağ üst kadrandadır.
Ve daha sonra gazetecilerin öldürüldüğü yerleri
haritada işaretledik.
Bazıları zayıf eyaletlerde oldu
fakat işin kötüsü çokça gazeteci onları korumak için
bolca seçeneği olan yerlerde öldürüldü.
Dünyada yerleşim olan bütün kıtalara
devasa şiddetlerle karşılaşmış, toparlanmış
ve toparlanamamış yerleri karşılaştırmak için seyahat ettim
ve hep aynı şeyle karşılaştım.
Ben buna ''ayrıcalık şiddeti'' dedim
çünkü bu küçük bir grup insanın
aşırı gücü ve ayrıcalığı elinde tutmak istediği
yüksek derece eşitlik olmayan demokrasilerde oluyor.
Ve eğer bu politikaları seçmenlerden geçirebileceklerini düşünmüyorlarsa
bazen şiddet gruplarını yardıma çağırıyorlar.
Uyuşturucu kartelleri mitinglerini finanse ediyor.
Organize suçlular oy alabilmeleri için onlara yardım ediyor.
Çeteler oyları baskılayabiliyor.
Buna karşılık olarak saltanatlık sürüyorlar
ve şiddet büyüyor.
Venezuela'yı ele alalım.
Ölüm oranlarına bakacak olursak
dünyadaki en tehlikeli ülke.
20 yıl önce, mevcut rejim meşru seçimlerle gücü kazandı
fakat bunu kaybetme riskine girmek istemediler
ve ''colectivos'' denen çetelerden yardım istediler.
Çetelere hükûmet için oy toplamaları söylendi
ve bazı mahallelerde insanları rejime oy vermeleri için zorlayıp
karşı oy verecek seçmenleri seçim bürolarından uzak tutuyorlar.
Buna karşılık olarak kontrol sahibi oluyorlar.
Fakat suçlular kontrol sahibi olursa
polisler ve mahkemeler işlerini yapamazlar.
Ayrılıkçı şiddetin ikinci aşamasında
mahkemeler ve polisler zayıfladı
ve politikacılar bütçe politikasını
işe almak ve işten kovmak yaptı.
Böylece onlar ve şiddet grupları hapisten uzak kalmak için dolap çevirdi.
Şimdi, kısa sürede iyi polisler ayrıldı
ve kalanları ise zalimleşti.
Genellikle sert müdahaleler uyguluyorlar.
Yozlaşmış mahkemelerin serbest bırakacağını düşündükleri
uyuşturucu satıcılarını öldürüyorlar.
Fakat zamanla en kötüleri iç içe oldukları politikacılardan
tepki gelmeyeceğini anladı
ve kendileri için iş yaptılar.
Venezuela'da neredeyse her üç ölümden biri güvenlik hizmetlerinden.
Fakirler şiddet tarafından en fazla zarar görenler
ama bu kişiler yozlaşmış polislerden nadir yardım istiyorlar.
Böylece kendi adaletini sağlayan gruplar hâline geliyorlar.
Fakat 18 yaşında bir grup çocuğu silahlandırmak
kısa zamanda onları bir çete hâline dönüştürüyor.
Öteki çeteler ve mafyalar gelip
insanları diğer suçlulardan
ve polisten korumayı öneriyorlar.
Eyaletlerin aksine
suçlular sıklıkla meşruluğu satın almaya çalışıyorlar.
Bağış yapıp sorunları çözüyorlar.
Hatta bazen para yardımı yaptıkları evler inşa ediyorlar.
Ayrıcalıklı şiddetin son aşaması
normal insanların cinayette parmakları olmasıyla oluşuyor.
Şiddet normal karşılanıp
tepkiler buhar olunca
bar kavgaları ve mahalle tartışmaları ölümcül oluyor.
Yabancılara, bu insanlarda büyük bir problem varmış
ve kültürleri çok ahlaksızmış gibi görünür.
Fakat hükûmet sırasıyla eksik ve yağmacı olursa
her ülke bu şekilde şiddet yanlısı olabilir.
Aslında bu tam olarak doğru değil.
Bu seviyedeki şiddet egemenliğine doğru bir adım daha atılması gerekir.
Problemleri göz ardı etmek için
asıl toplum kesimine ihtiyaç var.
Bu seviyedeki bir şiddetin
yenilemez olduğunu düşünebilirsiniz
ama aslında sizin ve benim gibi insanlar için yenmesi gayet kolay.
O yüzden dünyadaki her toplumda
hatta en tehlikelisinde bile
şiddet oldukça kümelenmiş.
Şiddet yanlış yerde, yanlış zamanda
fakir insanlara, sıkça daha kötülerine,
önem derecesi düşürülmüş gruplara
ve toplumsal tercihlerden kendilerini ayırmış grupların başına geliyor.
Şiddet o kadar çok kümelenmiş ki
model sapınca çok şaşırdık.
2001 yılında Washington DC'de
genç, beyaz bir üniversiteli stajyer
yürüyüş yaparken şehrin kuzeybatısında kayboldu
ve onun davası neredeyse her gün gazetedeydi.
Öbür tarafta
o yıl her iki günde bir, bir siyahi adam öldürüldü.
Bu vakaların birçoğu gazetede tek bir kez bile çıkmadı.
Orta gelirli toplumlar kendilerini şiddetten kurtarıyor.
Daha düzgün mahallerde yaşıyoruz.
Bazı insanlar özel güvenlik tutuyorlar.
Ve biz ayrıca kendimize bir hikâye anlatıyoruz.
Kendimize öldürülmüş birçok insanın
Suça karıştığı için öldürüldüğünü söyleriz.
Bir şekilde bazı insanların ölmeyi hak ettiğine inanılır
aksi takdirde iyi insanlar kendilerini yaşam şansının
çok çarpıtıldığı yerlerde yaşamaya ikna ederler.
Kendimize izin veririz.
Çünkü düşündüğünüzde başka ne yapabilirsiniz ki?
Aslında bu durum çok ciddi ters yüz edilebilir.
Çünkü bugünün şiddeti genellikle savaşın sonucu değil
demokrasimizdeki yozlaşmış politikacılar yüzünden
ve sıradan seçmenler değişim için en büyük güce sahip.
Bogota'nın dönüşümünü ele alalım.
1994 yılında yeni gelen başkanın
Cali uyuşturucu kartelinden
kampanyasına katkı için milyonlarca dolar aldığı ortaya çıktı.
Başkent, çeteler ve milisler tarafından işgal edildi.
Ama bıkkın seçmenler, çok fanatik partizanlıkların üstesinden geldiler
ve oyların yaklaşık üçte ikisini
bağımsız bir adaya verdiler,
bu da mevcut şartların üstesinden gelmeye yeterliydi.
Belediye Başkanı Mockus'un makamında ilk gününde
polis bir cinayet hakkında kendisini zar zor bilgilendirdi
ve başkan nedenini sorunca omuz silkerek şöyle dediler:
''Sadece suçlular suçluları öldürüyor.''
Yozlaşmış şehir konseyi
gaddar polislere daha fazla dokunulmazlık vermek istedi.
Dünya çapında kullanılan yaygın bir taktik,
politikacıların suça karşı sert bir tutum takınmak ister gibi yapması
fakat aslında güncel durumu değiştirmek istememesi.
Ve araştırmalar bunun bütün dünyada geri teptiğini gösteriyor.
Çok fazla hafif suç hükümlüsünü
zaten kalabalık olan hücrelere atarsanız
birbirlerinden bir şeyler öğrenip daha da zorlu hâle geliyorlar.
Suçlular hapisleri, oradan da sokakları kontrol etmeye başlıyorlar.
Bunun yerine, Mockus polislerden her ölümü araştırmalarını istedi.
Sağcı şehir konseyiyle mücadele edip
SWAT tarzı polis taktiklerini terk etti.
Ve solcu sendikalarla mücadele edip
binlerce yozlaşmış polisi kovdu.
Dürüst polisler sonunda görevlerini yapmakta özgür kaldılar.
Sonra Mockus vatandaşlarla mücadele etti.
Orta sınıf vatandaşlardan şehirlerinden ayrılmamalarını,
trafik kurallarını uygulamalarını istedi,
aksi takdirde aynı topluluğun kaderini paylaşıyormuş gibi davranırlar.
Kişisel risk altındayken bile
fakirlerden şiddete karşı olan sosyal normları sürdürmelerini istedi.
Zenginlerden gönüllü olarak yüzde 10 daha fazla vergi istedi.
63 bin kişi bunu yaptı.
Geçen on yılın ardından Belediye Başkanı Mockus'un iki görev döneminde
Bogota'daki cinayet oranı %70 düştü.
İzleyiciler: Vay canına!
(Alkış)
Kolombiya ya da ABD olsun,
en tehlikeli yerlerde bulunan insanlar
en büyük farkı oluşturabilirler.
Yapabileceğimiz en önemli şey
bazı hayatların diğerlerine göre daha önemsiz olduğu görüşünü terk etmek;
birinin tecavüzü veya cinayeti hak ettiği
çünkü ne de olsa bir şey yaptılar,
ya çaldılar ya da kötü bir şey yaptılar ki kendilerini hapiste,
bu tarz şeylerin yaşandığı yerde buldular düşüncesini.
Bu insan hayatının değersizleştirilmesi
kendimize bile zorla kabul ettirdiğimiz bir değersizleştirme
ve bu durum bütün bir spiralin kötüye doğru gitmesine göz yummaktır.
Bu Rio'da yapılan bir çete savaşında atılmış bir kurşunun
yakınlardaki dağcılık salonunda tırmanış yapan
iki yaşındaki kızın kafasından vurulmasına da göz yummaktır.
Ve bu Georgia'da bir özel harekat takımının, bir meth satıcısını avlarken
beşiğindeki bir çocuğa flaş bombası atıp yüzünün yakınında patlaması sonucu
hayatı boyunca sakat kalmasına da göz yummaktır.
İşin aslı en büyük şiddet
yanlış yerde, yanlış zamanda bulunan insanlara oluyor.
Ve bu insanların bazıları
farklı duygular beslediğimiz topluluklardan.
Bazıları çok kötü şeyler yapmış kişiler.
Fakat şiddeti azaltmak her insan hayatına önem vermekten başlar,
hem doğru olan bu olduğu için
hem de sadece her hayata değer göstererek
masum olanların güvende olabileceği bir toplum oluşturabileceğimiz için.
İkincisi ülkelerimizdeki eşitsizliğin
ülkeler arasındaki savaşlardan daha büyük şiddet doğuracağını kabul etmeliyiz.
Eşitsizlik birçok farklı sebepten şiddete yol açıyor
ama bir şey bizi şehrin öbür tarafında
olan şeyden ayırmaya sebep oluyor.
Bunlar sistemden yararlanan
orta halli veya zengin bizler
onları değiştirmek için muazzam bedeller ödemeliyiz.
Yeterince vergi ödeyip
hükûmetten diğer çocukların okullarına iyi öğretmenler koymalarını
ve iyi eğitimli polislerin öbür mahalleleri korumalarını talep etmeliyiz.
Fakat eğer hükûmet para çalar ya da şiddeti körüklerse
tabii ki bu yapacaklarınızın hiçbir faydası olmaz.
Yapacaklarımızın yanında iyi politikacılar ve iyi teşvikler de gerekli.
İşin aslı aslında biz şiddeti azaltmanın birçok yolunu biliyoruz.
En çok şiddet olayı yaşanan yerlere daha çok polis koyma gibi politikalar.
Fakat onlar sağ ya da soldaki kutulara kolayca sığmazlar,
yani hatalı partizanlıkla mücadelede gönüllü olacak
ve çözümleri uygulayabilecek
dürüst politikacılara ihtiyaç var.
Eğer iyi politikacıların işe başlamasını istiyorsak
politikacılara saygı duymaya başlamalıyız.
Ayrıca diğer ülkelerdeki ayrıcalıklı şiddetle de savaşabiliriz.
En tehlikeli rejimler
uyuşturucuyla kazanç sağlama eğilimindedir.
Sonra kazançlarını New York ve Londra'daki finansal sistemle,
emlak alım satım işleriyle
ve pahalı tatil köyleri üzerinden aklarlar.
Uyuşturucu kullanıyorsanız
tedarik zincirini tepeden tırnağa bilin
ya da kendi zevkiniz için
diğerlerine çektirdiğiniz acıya razı olduğunuzu kabul edin.
Bu arada araştırmacı gazetecilerin bu turistik sitelerden birinde
bir araya gelip küçük bir ikon yapmasını çok isterim.
Bedava WiFi ikonunun hemen yanına ve bir yerin havuzu varsa
kara para aklama yeridir anlamına gelen
küçük minik bir silah olabilir.
(Kahkahalar)
(Alkış)
Fakat o zamana kadar
eğer tehlikeli bir ülkede yer ayırtıyorsanız,
Jamaika ya da New Orleans olsun,
küçük bir araştırma yapıp
suçla bağlantıları olup olmadığını görmeye çalışın.
Ve bunu kolaylaştırmak için
mevzuatı destekleyin,
bu finansal sistemimizi daha açık yapacaktır.
Anonim şirket sahiplerini yasaklamak gibi.
Şimdi bu size konserve kutularınızı geri dönüştürüp
okyanusa küçücük bir damla damlatmak gibi
hayalperest bir durum olarak görünebilir
fakat aslında bu bir yanlış anlama.
Cinayetler yüzyıllardır azalıyor.
Savaş ölümleri on yıllardır düşüyor.
İnsanların değişmeyi talep ettiği yerlerde
şiddet sonucu ölümler azalıyor, New York'tan Kolombiya'ya
1990'dan beri cinayetler %85 azaldı.
İşin doğrusu şiddet her zaman bizimle olacak
ama daimi değil.
Yüzyıllardır düşüyor ve ilerleyen zamanda daha da hızlı düşebilir.
Önümüzdeki çeyrek yılda %25 daha düşebilir mi?
Birçoğumuz aslında bunun olabileceğini düşünüyor.
Bence bütün çocuklar babalarıyla büyümeli,
bütün aileler kız kardeşlerini ve erkek kardeşlerini geri almalı.
Tek ihtiyaç küçük bir itme.
Önemsememiz gerekiyor.
Teşekkürler.
(Alkış)