İnsan hakları düşüncesi, her birimizin
kim olduğumuz veya nerede doğduğumuzdan bağımsız olarak
aynı temel hak ve özgürlüklere sahip olmasıdır.
İnsan hakları ayrıcalık değildir
ve verilemezler veya geri alınamazlar.
Devredilemezler ve evrenseldirler.
Bu kulağa oldukça net gelse de,
birileri düşünceyi eyleme dökmeye çalıştığında
inanılmaz derecede karmaşık hâle gelebilir.
Temel insan hakları tam olarak nedir?
Onları kim seçer?
Onları kim ve nasıl yerine getirir?
İnsan hakları kavramının altında uzun bir tarih yatar.
Toplumlar, dinler ve kültürlerde yüzyıllar boyunca
doğruluk, adalet ve haklar kavramlarını tanımlama konusunda mücadeleler verdik.
Ancak evrensel insan haklarının en modern beyanatlarından biri,
Birleşmiş Milletler'in kurulmasıyla beraber
İkinci Dünya Savaşı'nın küllerinden doğdu.
BM'yi kuran anlaşma, amaçlarından birini bize vermiş oldu:
Temel insan haklarına olan inancın tasdik edilmesi.
Aynı ruhla,
1948'de BM Genel Kurulu, İnsan Hakları Evrensel Bildirisi'ni kabul etti.
Eleanor Roosevelt'in başkanlığındaki
uluslararası bir komisyon tarafından yazılan bu doküman,
modern uluslararası insan hakları yasasına temel teşkil eder.
Deklarasyon, tüm insanların bağımsız olarak,
şeref ve hakları eşit olarak doğduğu prensibine dayanır.
Başka maddeler yanında, ayrımcılık yapılmaması, yaşam ve
özgürlük hakkı tanınması prensibini tanıyan 30 maddeyi sıralar.
İşkence ve kölelikten bağımsızlık gibi negatif özgürlüklere,
bunun yanında hareket
ve ikamet etme özgürlüğü gibi pozitif özgürlüklere değinir.
İfade özgürlüğü, din veya barışçıl toplantı gibi
temel sivil ve politik hakları,
bunun yanında eğitim hakkı,
mesleğini serbestçe seçme hakkı,
adil ücret ve muamele hakkı gibi
sosyal, ekonomik ve kültürel hakları kapsar.
Deklarasyon bunların evrenselliği, bölünmezliği ve birbirine bağlılığı
konusunda ısrar ederek
hangi hakların daha önemli
olduğu konusunda taraf beyan etmez.
Geçtiğimiz onlarca yılda, uluslararası insan hakları yasası, insan haklarının
ne olduğuna ve onları nasıl koruyacağımıza dair anlayışımızı
derinleştirip genişleterek büyüdü.
Eğer bu prensipler bu kadar iyi geliştiyse,
o zaman neden tüm dünyada insan hakları zaman zaman
suistimal ediliyor ve yok sayılıyor?
Genelde sorun, bu hakların evrensel olarak yaptırımını sağlamanın
ve bunu çiğneyenleri cezalandırmanın o kadar kolay olmaması.
İnsan Hakları Evrensel Bildirisi, oldukça güvenilir ve saygı duyulur olsa da
bir deklarasyondur, bağlayıcılığı olan bir yasa değildir.
Ülkeler bireysel olarak ihlal ettiğinde,
bu ihlalleri ele alan mekanizmalar zayıftır.
Örneğin, BM'de insan haklarını korumaktan sorumlu ana kuruluşlar
çoğunlukla ihlalleri izleyip araştırır,
ama bir politika değişikliği veya bir mağduru tazmin etme
gibi durumları empoze edemez.
Bu yüzden bazı eleştirmenler devlet çıkarlarının çok fazla gücü kontrol ettiği
bir dünyada insan haklarının verildiğini düşünmenin naifçe olduğunu söylüyor.
Eleştirmenler insan haklarının evrenselliğini de sorguluyorlar
ve gelişimlerinin çoğunlukla
kapsamına zarar verici şekilde çoğu Batılı olan az sayıdaki
ülke tarafından yönlendirildiğini vurguluyorlar.
Peki sonuç?
Sosyopolitik haklar yerine
sivil politik özgürlüklerin ve kolektif veya grup hakları
yerine bireysel hakların yeğ tutulduğu genel bir yargı.
Diğerleri ise evrensel insan hakları yasalarını savunarak
uluslararası standartlar koymadaki pozitif rolüne ve aktivistlerin kampanyalarına
yardımlarına dikkat çekiyorlar.
Aynı zamanda, tüm uluslararası
insan hakları enstrümanlarının güçsüz olmadığına işaret ediyorlar.
Örneğin, Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi 47 üye ülkenin vatandaşlarının
davalarını getirebileceği bir mahkeme teşkil etmiştir.
Mahkeme her üye devletin uyması gereken bağlayıcı kararları düzenler.
İnsan hakları yasaları, temel insan haklarının
ne olması gerektiğine dair görüşlerimiz ve tanımlarımızla durmadan gelişiyor.
Örneğin, demokrasi veya gelişim hakkı ne kadar
temel veya önemlidir?
Yaşamlarımız giderek dijital hâle geldiğinden,
internete erişim hakkımız olmalı mı?
Peki dijital mahremiyet hakkı?
Ne düşünüyorsunuz?