“Het was een genoegen om te branden.
Het was een bijzonder genoegen om dingen te zien verteren,
om dingen zwart te zien worden.”
Fahrenheit 451 opent met een verrukkelijke gloed --
en algauw vernemen we wat er in de vlammen opgaat.
Ray Bradbury's roman stelt zich een wereld voor
waar boeken worden verbannen uit alle aspecten van het leven --
en waar ze bezitten, laat staan ze lezen, verboden is.
De hoofdpersoon, Montag, is als brandman
verantwoordelijk voor de vernietiging van wat er overblijft.
Maar als zijn plezier plaats maakt voor twijfel,
roept het verhaal kritische vragen op
over hoe je verstand te bewaren in een samenleving
waar vrije wil, zelfexpressie en nieuwsgierigheid onder vuur liggen.
In Montags wereld hebben massamedia het monopolie op informatie,
waarmee ze bijna alle vermogen tot zelfstandig denken verhinderen.
In de metro schallen advertenties uit de wanden.
Thuis luistert Montags vrouw Mildred de klok rond naar de radio
en drie van hun livingmuren zijn behangen met schermen.
Op het werk ruiken Montags collega’s naar kerosine.
Ze roken en laten hun mechanische hond op ratten jagen om de tijd te doden.
Als het alarm afgaat stormen ze in salamandervormige voertuigen weg
om soms hele bibliotheken tot op de grond af te branden.
Maar terwijl hij dag na dag boeken in lichterlaaie zet als ‘zwarte vlinders’,
dwaalt Montags geest af en toe af naar de illegale boeken thuis.
Geleidelijk aan begint hij te twijfelen aan de zin van zijn werk.
Montag beseft dat hij zich altijd al ongemakkelijk voelde,
maar de juiste woorden miste
om zijn gevoelens te uiten in een samenleving
waar zelfs het uitspreken van de woorden “Er was eens … ” fataal kon zijn.
Fahrenheit 451 toont een wereld
geregeerd door controle, robotica en virtual reality --
een visie die zich als opmerkelijk vooruitziend bewees,
maar ook de bezorgdheid van die tijd weergaf.
De roman werd gepubliceerd in 1953, op het hoogtepunt van de Koude Oorlog.
In die tijd staken wijdverbreide paranoia en angst de kop op
in Bradbury's thuisland, de Verenigde Staten,
nog versterkt door de onderdrukking van informatie
en het brutale gesnuffel door de overheid.
In het bijzonder richtte deze heksenjachtmentaliteit
zich op kunstenaars en schrijvers
die verdacht werden van communistische sympathieën.
Bradbury werd gealarmeerd door deze culturele repressie.
Hij geloofde dat het een gevaarlijk precedent schiep voor verdere censuur
en werd herinnerd aan de vernietiging van de Bibliotheek van Alexandrië
en de boekverbrandingen door fascistische regimes.
Hij verkende deze ijzingwekkende verbanden in Fahrenheit 451,
getiteld naar de temperatuur waarbij papier gaat branden.
De nauwkeurigheid van deze temperatuur wordt in twijfel getrokken,
maar dat doet niets af aan het aanzien van de roman
als een meesterwerk van dystopische fictie.
Dystopische fictie als genre
versterkt verontrustende kenmerken van de wereld om ons heen
en verbeeldt de gevolgen ervan als je ze doortrekt tot het uiterste.
In veel dystopische verhalen
legt de overheid beperkingen op aan onwillige onderdanen.
Maar in Fahrenheit 451
leert Montag dat het de apathie van de massa was
die aanleiding gaf tot het huidige regime.
De overheid hoefde alleen te spelen met de korte aandachtsspanne
en de honger naar hersenloos entertainment,
wat de uitwisseling van ideeën de kop indrukte.
Als cultuur verdwijnt, volgen verbeelding en zelfexpressie.
Zelfs de manier waarop mensen met elkaar praten wordt uitgehold --
zoals wanneer Montags baas Captain Beatty
de versnelling van de massacultuur omschrijft:
"Versnel de film, Montag.
SNEL. KLIK? PIK? KIJK, OOK, NU, FLIK, HIER,
DAAR, RAP, PAS, BOVEN, ONDER, IN, UIT, WAAROM, HOE, WIE, WAT, WAAR, HÈ? OE!
BANG! KLOP! SLA, BING, BANG, BOEM!
VERTEER-VERTEERT, VERTEREN-VERTEER-VERTEERT.
POLITIEK? EÉN KOLOM, TWEE ZINNEN, EEN KOP!
Dan, zomaar ineens, verdwijnt alles!"
In deze barre wereld leert Montag
hoe moeilijk het is om tegen de stroom op te roeien
als je elke houvast kwijt bent.
Al met al is Fahrenheit 451 een portret van het onafhankelijk denken
op de rand van uitsterven --
en een parabel over een samenleving die medeplichtig is
aan haar eigen verbranding.