Hãy tưởng tượng nếu bạn có thể nối bộ não của mình vào một cái máy
có thể đem đến cho bạn những niềm vui vô tận.
Nếu bạn có cơ hội để lựa chọn cách tồn tại như vậy, liệu bạn có đồng ý?
Đó là câu hỏi nhà triết gia Robert Nozick đặt ra
thông qua một thí nghiệm tưởng tượng gọi là "Chiếc máy Trải nghiệm".
Thí nghiệm yêu cầu ta nghĩ về một thế giới
nơi các nhà khoa học phát triển một loại máy có khả năng mô phỏng cuộc sống thật
trong khi đảm bảo những trải nghiệm đó sẽ chỉ có niềm vui mà không hề có sự đau đớn.
Đổi lại là gì?
Bạn phải hoàn toàn bỏ lại hiện thực,
nhưng bạn sẽ khó nhận ra sự khác biệt.
Những trải nghiệm của bạn sẽ không thể phân biệt được với hiện thực.
Những thăng trầm trong cuộc sống
sẽ được thay thế bằng một loạt những kỉ niệm vui vẻ.
Rất tuyệt phải không?
Đây chắc là một đề nghị hấp dẫn, nhưng có lẽ nó không lý tưởng đến như vậy.
Thí nghiệm này thực chất được đưa ra để phản biện một khái niệm trong triết học
gọi là chủ nghĩa khoái lạc.
Những người ủng hộ chủ nghĩa này
cho rằng việc tối đa hóa khoái lạc là việc quan trọng nhất của cuộc đời
bởi vì khoái lạc là điều tuyệt vời nhất mà cuộc sống có thể mang đến
Đối với người theo chủ nghĩa khoái lạc, lựa chọn tốt nhất
phải mang lại cho ta nhiều khoái lạc nhất có thể
đồng thời không khiến ta đau khổ.
Những khoái lạc vô hạn, và không có buồn đau, chính là khoái lạc cực đại
hay nói cách khác chính là viễn cảnh mà Chiếc máy Trải nghiệm mang lại.
Vì vậy, nếu như bạn theo chủ nghĩa khoái lạc,
kết nối với chiếc máy này chính là lựa chọn rõ ràng.
Nhưng sẽ ra sao nếu cuộc đời không chỉ là khoái lạc?
Đó là điều mà Nozick tin rằng ông đang chứng minh
bằng những thí nghiệm tưởng tượng
Mặc dù chiếc máy hứa hẹn mang đến những khoái lạc cực đại
ông vẫn có những lý do để không kết nối với máy,
giống như nhiều người tham gia thí nghiệm khác mà được đưa ra lời đề nghị tương tự.
Nhưng điều gì ngăn cản chúng ta lựa chọn một tương lai trong khoái lạc cực đại?
Hãy suy nghĩ về viễn cảnh này.
Besty và Xander đang có một mối quan hệ lãng mạn và gắn bó
Besty say đắm trong tình yêu và chưa bao giờ thấy hạnh phúc như vậy.
Tuy nhiên, Besty không biết rằng,
Xander đang tán tỉnh em gái của cô, Angelica,
bằng những lá thư tình và những cuộc hẹn bí mật trong suốt thời gian họ quen nhau.
Nếu Besty phát hiện ra,
Mối quan hệ giữa cô với cả Xander và Angelica sẽ bị hủy hoại
và cô sẽ bị tổn thương đến mức không bao giờ dám yêu thêm lần nữa.
Nhưng vì quá hạnh phúc, cô không nhận ra sự dối trá của Xander,
những người theo chủ nghĩa khoái lạc sẽ nói tốt nhất là cô không biết
và tiếp tục sống trong khoái lạc cực độ.
Miễn là Besty không phát hiện ra mối quan hệ bí mật kia,
cuộc đời của cô đảm bảo sẽ tiếp tục ngập tràn hạnh phúc như hiện tại.
Bởi vậy, việc Besty biết sự thật có giúp ích gì không?
Hãy tưởng tượng nếu bạn là Besty.
bạn có muốn biết sự thật không?
Nếu như bạn trả lời có,
thì niềm vui hiện tại của bạn sẽ bị giảm nhanh chóng.
Có lẽ, bạn tin rằng có nhiều thứ trong cuộc sống
mang nhiều giá trị nội tại hơn niềm vui.
Sự thật, trí tuệ, những mối quan hệ thành thực với người khác
mới thực sự là những thứ đáng coi trọng.
Do không bao giờ biết sự thật
về cơ bản, Besty đang sống trong chiếc máy trải nghiệm của chính mình,
một thế giới với những hạnh phúc vô thực.
Ví dụ về mối tình tay ba này có thể hơi quá,
nhưng nó phản ánh rất nhiều lựa chọn chúng ta đưa ra trong cuộc sống hàng ngày.
Vì thế, cho dù bạn đang lựa chọn cho Besty hay cho chính bạn,
tại sao bạn cho rằng hiện thực là một yếu tố quan trọng?
Liệu trải nghiệm thực tế có thực sự mang một giá trị cố hữu,
kể cả khi nó mang lại hạnh phúc hay khổ đau?
Liệu bạn có thấy mình có giá trị hơn
khi trải nghiệm những hạnh phúc và khổ đau thực tế?
Thí nghiệm của Nozick có thể không trả lời hết các câu hỏi,
nhưng chúng khiến ta phải suy nghĩ: liệu thực tế, dù không hoàn hảo,
có mang những giá trị nội tại hơn cả những hạnh phúc vô thực của máy móc?