Beyninizi ömrünüzün geri kalanında
size sonsuz mutluluk getirecek olan bir makineye bağladığınızı hayal edin.
Böyle bir durum için seçenek sunulsaydı kabul eder miydiniz?
Bu, filozof Robert Nozick'in "tecrübe makinesi" adını verdiği
bir düşünce deneyi ile ortaya çıkan bir sorudur.
Deney bizden bilim adamlarının
sadece mutluluk ve sıfır acı deneyimi garanti ederken gerçek hayatı taklit eden
bir makine geliştirdiği bir dünya düşünmemizi istiyor.
Karşılığında?
Kalıcı olarak gerçeği unutmak zorundasınız
ancak farkı zor ayırt edeceksiniz.
Yaşananlar gerçekten farksız olacak.
Hayatın doğal iniş ve çıkışları
sadece sonsuz bir çıkış dizisi ile yer değiştirecek.
Kulağa hoş geliyor değil mi?
Cezbedici bir teklif gibi görünebilir ama belki de o kadar mükemmel değildir.
Deney aslında felsefi bir kavram olan hedonizmi
çürütmek amacıyla tasarlanmıştı.
Hedonistlere göre,
hayattaki en önemli şey mutlak hazzı en yüksek dereceye çıkarmaktır
çünkü haz hayatın vermek zorunda olduğu en büyük faydasıdır.
Hedonistler göre, bir kişinin kendisi için yapabileceği en iyi seçim
kendisine mümkün olan en büyük miktarda zevk vermekle birlikte
hiç acı vermeyeni seçmektir.
Sınırsız haz eksi sıfır acı eşittir maksimum haz
başka bir deyişle, tam da tecrübe makinesinin sunduğu durum.
Sonuç olarak seçtiğiniz felsefe hedonizmse
makineye bağlanmak çok basit olacaktır.
Fakat ya hayat sadece zevkten daha basit değilse?
Nozick'in tecrübe makinesi düşünce deneyi ile
gösterdiğine inandığı şey buydu.
Makinenin maksimum haz vaadine rağmen
teklifi göz önüne alan birçok deneycinin yaptığı gibi
fişi takmamak için hala gerekçe buluyordu.
Peki bizi sonsuz mutluluk dolu geleceği seçmekten vazgeçiren ihtimal neydi?
Şu senaryoyu hayal edin:
Betsy ve Xander'in ciddi bir ilişkileri var.
Betsy sırılsıklam aşıktır ve daha mutlu olduğunu hiç hissetmemiştir.
Fakat Xander Betsy'le ilşkisi sürerken
gizlice kız kardeşi Angelica'yla da
aşk mektupları ve gizli buluşmalarla macera yaşıyor.
Betsy bunu öğrense
hem Xander hem de Agelica'yla ilişkileri bozulacak
ve bunu yaşamak öyle sarsıcı olacak ki bir daha asla aşık olmayacaktır.
Betsy Xander'in ihanetinden habersiz mutlu olduğu için
hedonistler gizli kalması ve yüksek haz düzeyini korumasının
daha iyi durum olacağını söyler.
Betsy ilişkilerini öğrenmediği sürece
hayatının tıpkı şimdi olduğu gibi mutlu bir şekilde devam edeceği kesindir.
O zaman Betsy'nin kendi durumu hakkındaki gerçeği bilmesinin bir değeri var mı?
Kendinizi Betsy'nin yerine koyun.
Gerçeği bilmeyi yeğler miydiniz?
Cevabınız evet ise
mutlak hazzınızı hızla azaltan seçeneği tercih etmiş oluyorsunuz.
O zaman belki de hayatta hazdan
daha fazla gerçek değeri olan şeyler olduğuna inanıyorsunuzdur.
Gerçek, bilgi, diğer insanlarla güvenilir ilişkiler...
Bunlar listesi yapılacak şeyler olabilir.
Gerçeği asla öğrenmeden
Betsy aslında hayatını gerçeğe dayalı olmayan mutlu bir dünyada;
kendine ait "tecrübe makinesi"nde yaşıyor.
Bu aşk üçgeni uç bir örnek
fakat günlük hayatımızda verdiğimiz birçok kararımızı yansıtıyor.
Dolayısıyla Betsy ya da kendiniz için seçim yaparken
neden gerçeğin bir faktör olması gerektiğini hissetmeyesiniz?
Gerçek deneyimlerin özünde olan zevk ya da acı veren
bir değeri mi var?
Gerçek hayatın mutluluk ya da üzüntülerini yaşarken
kendiniz mi daha fazla önem yüklüyorsunuz?
Nozick'in deneyi bütün sorulara cevap vermeyebilir ama
bizi gerçek hayatın kusursuz olmasa da makineye bağlı mutluluktan ziyade
özünde bazı değerler taşıdığını düşünmeye mecbur bırakıyor.