Geniş Sahra çölünün kenarında,
insanlar Timbuktu şehrinden kaçtı
ve vahşi doğaya gitti.
Sandıkları çöl kumuna gömdüler, mağaralara sakladılar
ve gizli odalara mühürlediler.
Bu sandıkların içinde altından daha değerli bir hazine vardı:
Şehrin eski kitapları.
Şimdi Mali olarak bilinen yerde MS 1100 civarında kurulan
Timbuktu şehri, dikkat çekici bir ticaret merkeziydi.
Ama eşsiz konumu kısa süre sonra bunu değiştirdi.
Timbuktu, Sahra boyunca tuz getiren karavanların
Afrika içlerinden altın getiren tüccarlarla buluştuğu
iki önemli ticaret yolunun kesişme noktasını işaretledi.
1300'lerin sonlarında, bu ticaret yolları Timbuktu'yu zengin yaptı
ve şehrin yöneticileri olan Mali İmparatorluğu'nun kralları;
anıtlar ve Mısır, İspanya ve Fas'tan
bilim insanları çeken akademiler inşa etti.
Şehrin önemli konumu, onu savaş beyleri ve fatihler için bir hedef haline getirdi.
Mali İmparatorluğu geriledikçe
etki alanlarından biri olan Songhai güç kazanmaya başladı.
1468'de Songhai kralı Timbuktu'yu fethederek binaları yaktı
ve alimleri öldürdü.
Ancak zamanla şehirdeki entelektüel yaşam yeniden gelişti.
Songhai İmparatorluğu'nun ikinci kralı
Askia Muhammed Toure'nin hükümdarlığı,
Timbuktu'da altın çağın başlangıcına işaret ediyordu.
Selefinin gerici politikalarını tersine çevirdi
ve öğrenmeyi teşvik etti.
Songhai yöneticileri ve Timbuktu nüfusunun çoğu Müslümandı
ve Timbuktu alimleri, matematik ve felsefe gibi
seküler konuların yanı sıra İslam'ı da inceledi.
Timbuktu kütüphanelerinde,
yerel tarihçilerin, bilim insanlarının ve şairlerin yazılarının yanında
Yunan felsefesinin parçaları yer alıyordu.
Şehrin en önde gelen alimi Ahmed Baba,
sigara içilmesinden köleliğe kadar
pek çok konuda geçerli olan fikirlere meydan okudu.
Altın ve tuz ticareti,
şehrin bir öğrenim merkezine dönüşümünü finanse etmişti.
Bu entelektüel kültürün ürünleri
en çok aranan meta haline geldi.
Uzak Venedik'ten gelen kağıtlar
ve yerel bitki ve minerallerden yapılan mürekkep ile Timbuktu yazıcıları
hem Arapça hem de yerel dillerde metinler ürettiler.
Hat sanatı ile yazılmış ve karmaşık geometrik desenlerle süslenmiş
Timbuktu'nun kitapları, toplumun zengin üyeleri tarafından talep ediliyordu.
1591'de Fas kralı Timbuktu'yu ele geçirdiğinde
altın çağ aniden sona erdi.
Faslı güçler Ahmed Baba'yı
ve diğer önde gelen akademisyenleri hapse attı
ve kütüphanelerine el koydu.
Sonraki yüzyıllarda, şehir bir dizi fethi atlattı.
1800'lerin ortalarında, Sufi Cihatçılar Timbuktu'yu işgal ettiler
ve birçok din dışı el yazmasını yok ettiler.
1894'te, Fransız sömürge güçleri şehrin kontrolünü ele geçirerek
daha fazla el yazması çaldı ve onları Avrupa'ya gönderdi.
Fransızca okullarda öğretilen resmi dil haline geldi
ve Timbuktu'daki yeni nesiller geride kalan Arapça el yazmalarını okuyamadı.
Her şeye rağmen Timbuktu'nun edebi geleneği ölmedi—
yeraltına indi.
Bazı aileler evlerinde gizli kütüphaneler kurdular
veya kitapları bahçelerine gömdüler.
Diğerleri onları çöldeki terk edilmiş mağaralara veya deliklere sakladı.
Timbuktu'nun paha biçilmez el yazmaları çevredeki köylere dağıldı
ve burada iyi vatandaşlar onları yüzlerce yıl korudu.
Çölleşme ve savaş bölgeyi yoksullaştırırken
aileler çaresizce yoksulluk ve açlıktan ölmek üzere olsa bile
eski kitaplara tutundu.
Bugün bile kitapları koruma mücadelesi devam ediyor.
1980'lerden 2000'lerin başına kadar
Timbuktu bilgini Abdel Kader Haidara, Kuzey Mali'nin dört bir yanından
gizli el yazmalarını özenle topladı ve Timbuktu'ya geri getirdi.
Ancak 2012'de Mali'deki iç savaş, çoğu yakınlardaki Bamako'ya götürülen
el yazmalarını bir kez daha tehlikeye attı.
Hem insani hem de çevresel tehditlerle
karşı karşıya oldukları için gelecekleri belirsizliğini koruyor.
Bu kitaplar, bölgenin sömürge öncesi tarihiyle ilgili en iyi
ve çoğunlukla tek kaynağımızı temsil ediyor.
Birçoğu modern bilim insanları tarafından hiç okunmadı
ve daha da fazlası çölde kayboldu veya gizli kaldı.
Söz konusu kitapları koruma çabaları, içerdikleri tarihi
ve sayısız neslin bu tarihi kaybolmaktan koruma çabası.