Những con kiến đào vàng khổng lồ,
một ông vua nóng nảy ra lệnh rằng biển cả phải bị đánh 300 lần,
và một chú cá heo cứu một nhà thơ nổi tiếng khỏi chết đuối.
Đây chỉ là một vài trong "Những Truyện Lịch sử của Herodotus,"
một nhà văn Hi Lạp cổ đại từ thế kỉ thứ năm trước Công nguyên.
Không phải tất cả các sự kiện trong sách đều xảy ra
như những gì Herodotus miêu tả,
nhưng công trình này đã cải cách việc ghi chép quá khứ.
Trước Herodotus, quá khứ được liệt kê như một danh sách các sự kiện
với ít hoặc không có sự lí giải nguyên nhân
ngoài việc chấp nhận chúng là ý của chúa trời.
Muốn hiểu sâu hơn, có lí hơn,
Herodotus đã dùng cách tiếp cận mới:
nhìn vào các sự kiện từ hai mặt để hiểu lí do của chúng.
Dù là người Hi Lạp, quê của Herodotus Halicarnassus,
là nơi từng thuộc về Đế chế Ba Tư.
Ông lớn lên giữa hàng loạt xung đột giữa người Ba Tư quyền lực
và người Hi Lạp yếu thế,
và quyết định tìm ra tất cả điều ông có thể về chủ đề này.
Qua lời kể của Herodotus,
Chiến tranh Ba Tư bắt đầu năm 499 trước Công nguyên
khi người Athens tham gia bạo động Hi Lạp dưới quyền kiểm soát của Ba Tư.
Năm 490, vua Ba Tư, Darius, gửi quân đến Athen để trả thù.
Trong Trận đánh Marathon, người Athen bất ngờ chiến thắng.
Mười năm sau, người Ba Tư quay lại với ý định xâm chiếm toàn Hi Lạp
dưới sự chỉ đạo của con trai Darius, Xerxes.
Theo Herodotus, khi Xerxes đến nơi,
đội binh triệu quân của ông, thoạt tiên, bị đẩy lùi bởi đạo quân Hi Lạp
gồm 300 người Spartan ở vùng núi Thermopylae.
Cái giá đắt của phe Spartan là
rất nhiều người Spartan và vua của họ, Leonidas, bị giết.
Trận thua oai hùng này đã từ đó truyền cảm hứng cho những người thấp kém.
Vài tuần sau, hải quân Hi Lạp đã lừa hạm đội Ba Tư
vào đánh nhau ở vùng biển nông hẹp gần Athen.
Quân Ba Tư thất bại và vua Xerxes "một đi không trở lại."
Để giải thích cách các cuộc chiến nổ ra và vì sao người Hi Lạp thắng trận,
Herodotus cóp nhặt những câu chuyện trên toàn vùng Địa Trung Hải.
Ông ghi lại những chiến thắng của cả người Hi Lạp và người ngoài Hi Lạp
trước khi chúng biến mất khỏi dòng thời gian.
"Những Truyện Lịch sử" mở đầu bằng câu nói nổi tiếng:
"Herodotus, từ Halicarnassus, trình bày những cuộc điều tra của ông."
Bằng cách định hình quyển sách thành "cuộc điều tra,"
Herodotus cho phép nó chứa nhiều câu chuyện khác nhau,
một số nghiêm túc, một số khác thì không.
Ông ghi lại những cuộc tranh luận nội bộ của tòa án Ba Tư,
cả những truyện về rắn bay Ai Cập
và những lời khuyên thiết thực về cách bắt cá sấu.
Người Hi Lạp gọi phương pháp nghiên cứu này là "phân tích mổ xẻ,"
nghĩa là "tự tìm hiểu."
Herodotus là tác giả đầu tiên tìm hiểu quá khứ
bằng cách kết hợp các loại bằng chứng tìm được:
opsis, nghĩa là chứng kiến bằng mắt
akoe, là nghe kể lại,
và ta legomena, truyền thống.
Ông, sau đó, dùng gnome, nghĩa là lập luận,
để đi tới kết luận về những gì thực sự xảy ra.
Nhiều độc giả đầu tiên của quyển sách này thực ra là người nghe.
"Những Truyện Lịch sử" ban đầu được chia làm 28 phần,
mỗi phần mất bốn giờ để đọc thành tiếng.
Khi người Hi Lạp có tầm ảnh hưởng và quyền lực hơn,
tác phẩm của Herodotus và khái niệm lịch sử
được lan truyền khắp Địa Trung Hải.
Là một nhà sử gia đúng nghĩa đầu tiên, Herodotus không hoàn hảo.
Thỉnh thoảng, ông thiên vị người Hi Lạp hơn người Ba Tư
và chóng tin vào một số câu chuyện được nghe,
gây ra việc thiếu chính xác.
Tuy nhiên, bằng chứng hiện đại đã giải thích
một số tuyên bố quá mạnh mẽ của ông.
Ví dụ, ở Himalaya có một loài sóc
lan tỏa bụi vàng lúc đào bới.
Từ Ba Tư cổ đại để tả loài sóc này khá giống với từ để tả kiến,
nên Herodotus có thể đã rơi vào sai lầm trong dịch thuật.
Tóm lại, với một người viết theo phong cách hoàn toàn mới,
Herodotus đã làm rất tốt.
Lịch sử, cho đến tận ngày nay, vẫn luôn chịu những thiên vị
và sai lầm của các sử gia.
Chính nhờ phương pháp và sự sáng tạo này, vài trăm năm sau,
Herodotus đã được tác giả La Mã cổ Cicero phong danh hiệu
"Cha đẻ của Lịch sử."