Qayg'u — insoniyat tajribasining bir qismi,
lekin asrlar davomida uning asli nima ekani haqda
va uni nimadir qilsa bo'ladimi degan bahslar bo'lgan.
Oddiy so'z bilan aytganda,
qayg'uni insonning qiyin
vaziyatlardagi tabiiy reaksiyasi deb qabul qilishgan.
Siz do'stingiz ketayotganida yoki itingiz o'layotganida qayg'uga tushasiz.
Do'stingiz: "Men qayg'udaman" deganida
odatda siz: "Nima bo'ldi?" deb so'raysiz.
Lekin sizning qayg'u sababi tashqarida deb bilgan tahminingiz
aslida yangi g'oyadir.
Qadimgi Yunonistonda qayg'uga boshqacha yondashishgan.
Ular buning sababi tananing ichidagi qora suyuqlikda yashiringan deb bilishgan.
Ularning gumorik tizimiga ko'ra,
inson tanasi va ruhini to'rt xil suyuqlik boshqaradi va ular
gumoralar deb ataladi.
Ularning balansi to'g'ridan-to'g'ri inson sog'lig'iga va temperamentiga ta'sir
qiladi deb hisoblangan. Melanxoliya so'zi aslida "melaina kole"
- qayg'uning sababchisi hisoblanadigan
qora suyuqlikni, gumorani anglatadi.
Ovqatlanish tartibini o'zgartirib, tibbiy tajribalar bilan siz
gumoralarni balansga keltira olasiz.
Hozirda inson tanasini boshqaruvchi tizimlar haqida
ko'p narsa ma'lum bo'lishiga qaramay,
yunonlarning qayg'u haqidagi fikrlari
zamonaviy qarashlar bilan bog'lanadi.
Lekin bizga ma'lum bo'lgan qayg'u haqidagi emas,
klinik depressiya haqidagi fikrlar.
Shifokorlar fikricha, ba'zi tushunarsiz, davomiy
emotsional holatlar biroz bo'lsa-da miyaning
kimyosi, tuzilishi va miyadagi turli xil moddalarning
bir-biri bilan balansiga bog'liq.
Yunonlar sistemasida bo'lgani
kabi, moddalar balansining o'zgarishi bizning
reaksiyalarimizni o'zgartirib yubora oladi.
Shuningdek, azaldan qayg'uning mazmunini farqlashga
urinishadi va bu kabi bahslarda ham doim
qayg'u nafaqat hayotimiz-
ning qochib qutilib bo'lmas bir qismi,
balki eng zarur qismlaridan biri
hamdir deb fikr yuritiladi. Agar siz
melanxoliyani his qilmagan bo'lsangiz,
siz inson bo'lish qanaqaligini anglatuvchi qismini o'tkazib yuborgansiz.
Ko'plab mutafakkirlar melanxoliya donishmandlik uchun muhim degan.
1577-yilda tug'ilgan Robert Byorton
butun umrini qayg'uning sababi va tajribasini o'rganish bilan o'tkazgan.
O'zining "Melanxoliya anatomiyasi"
asarida: "Donishmandlikni nima oshirsa, u qayg'uni ham oshiradi" degan.
XIX asr romantik shoirlari ishonishganki,
melanxoliya bizga boshqa murakkab hislarni yaxshiroq tushunishga yordam beradi.
Masalan, go'zallik va rohat.
Kuzda barglarini yo'qotayotgan daraxtlar qayg'usini
tushunish - bahor ranglarini, hayot siklini tushunishdir.
Lekin donolik va emotsional intellekt talablar iyerarxiyasida juda balandda.
Qayg'u asosli, sezilarli ma'no anglatadimi?
U evolyutsion darajada bo'lishi mumkinmi?
Olimlar hisoblashicha, yig'lash va izolyatsiya hissi oldinlari
ajdodlarimizga sotsial aloqalarda yordam bergan va
ularga kerakli yordamni olish uchun hizmat qilgan.
Qayg'uga jaholat yoki zo'rlovning aksi sifatida qaralgan,
azob chekishni anglatgan va boshqalarni azoblanayotgan insonga yaqinlashtirgan.
Bu nafaqat inson, balki jamiyatning ham gullab-yashnashiga olib kelgan.
Qayg'u birdamlikni keltirib chiqargan,
bu esa yashab qolish uchun muhimdir. Lekin ko'pchilikni o'zimiz bilan bir xil
aziyat chekayotgan insonning qayg'usi qiziqtiradi.
Shoira Emili Dikinson yozgan:
"Men qayg'uni ko'rganimda, Uni ko'z bilan o'lchayman,
Hajmi xuddi menikidekmi? Yoki unda osonrog'imi?"
XX asrda, Artur Kleynman kabi
kabi antropologlar insonlar og'riq haqda
nima deyishlari borasida
ma'lumotlar yig'ishgan va emotsiyalar o'zi aslida universal emasligini,
madaniyat, til va nutq faktorlari ham aslida rol o'ynashi
mumkinligini isbotlamoqchi bo'lishgan.
"Singan yurak" haqida
gapirayotib, azob-uqubatlarni his qilish tajribamizning bir qismi bo'lib qoladi,
va turli madaniyatlarda "singan yurak" deyilganda biroz
boshqacharoq tajriba anglanilishi mumkin.
Zamondoshlarimiz qayg'uning subyektivligi va
universalligi o'rtasidagi qarama- qarshiliklarga qiziqishmaydi,
uning o'rniga ulardan qutilish uchun texnologiyalardan foydalanishadi.
Devid Pirsning aytishicha, gen injeneriyasi va
boshqa zamonaviy ilmlar nafaqat
emotsional va jismoniy og'riqlarni o'zgartira oladi, balki
butun dunyo ekosistemasini qaytadan ishlab chiqishi kerak.
Yovvoyi tabiatdagi jonzotlar qiynalmasligi uchun.
U o'zining loyihasini "jannat injeneriyasi" deb ataydi.
Biroq qayg'usiz dunyoda bitta muammo bor.
G'orlarda yashagan ajdodlarimiz va
sevimli shoirlarimiz bunday dunyoni xohlashmagan bo'lardi.
Aslida, qayg'u haqda gapirar ekanmiz,
bilamizki, uni barcha zamonlarda,
juda ko'pchilik insonlar
his qilishgan,
minglab yillar davomida
u bilan kurashishning eng yaxshi yo'li —
uni shakllantirish,
uni izohlashga harakat qilish.
Emili Dikinson so'zlari bilan aytganda:
"Umid — ruhimizni isituvchi, qanotli mo'jiza.
Va uning so'zsiz hirgoyisini hech ham to'xtatib bo'lmaydi!".