Basit bir soruyla başlamak istiyorum:
Yoksul insanlar neden çok fazla kötü kararlar alır?
Acımasız bir soru olduğunu biliyorum
fakat verilere bir göz atın.
Yoksullar daha fazla borçlanır, daha az biriktirir,
daha çok sigara ve içki içer
ve daha az sağlıklı beslenir.
Neden?
İngiltere Başbakanı olan
Margaret Thatcher bunun standart açıklamasını yapmıştı.
Yoksulluğu "kişilik bozukluğu" olarak adlandırmıştı.
(Gülüşmeler)
Yani bir karakter yoksunluğu.
Eminim ki, pek azınız bu kadar pervasız olurdu.
Fakat ortada yoksullarla ilgili yanlış bir şeyler olduğu fikri,
yalnızca Bayan Thatcher'la sınırlı değil.
Bazılarınız yoksulların kendi hatalarından sorumlu tutulmaları
gerektiğine inanabilirsiniz ya da daha
iyi kararlar almaları için onlara yardım etmemiz gerektiğini düşünebilirsiniz.
Fakat altında yatan varsayım aynıdır:
Onlarla ilgili yanlış bir şeyler var.
Onları değiştirebilsek,
nasıl yaşamaları gerektiğini öğretebilsek,
bizi dinleseler.
Dürüst olmak gerekirse,
uzun bir süre ben böyle düşünüyordum.
Birkaç yıl önce, yoksullukla ilgili
bildiğimi düşündüğüm her şeyin yanlış olduğunu fark ettim.
Her şey, birkaç Amerikalı psikoloğun yazdığı makaleyi
tesadüfen bulmam ile başladı.
13.000 kilometre boyunca, Hindistan'a,
büyüleyici bir çalışma için yolculuk ettiler.
Bu, şeker kamışı çiftçileriyle yapılan bir deneydi.
Şunu bilmelisiniz, bu çiftçiler, hasattan hemen sonra
yıllık gelirlerinin ortalama %60'ını
tek seferde alıyorlar.
Yani yılın bir kısmında yoksul,
diğer kısmında zenginler.
Araştırmacılar onlardan hasattan önce ve sonra bir IQ testi yapmalarını istedi.
Akabinde keşfettikleri şey, aklımı başımdan aldı.
Çiftçiler hasattan önce yapılan testte, daha kötü sonuçlar verdiler.
Anlaşılan o ki, yoksullukta yaşamanın etkileri
14 IQ puanı kaybetmeye eş değer.
Şimdi, fikir vermesi açısından,
bu, bir gece uykusunu kaçırmak
veya alkolün etkisiyle kıyaslanabilir.
Birkaç ay sonra, Princeton Üniversitesi'nde
profesör ve bu çalışmanın yazarlarından olan Eldar Shafir'in Hollanda'ya,
yaşadığım yere geleceğini duydum.
Böylece devrimsel yoksulluk
teorisi hakkında konuşmak için, Amsterdam'da buluştuk.
Bunu iki kelimeyle özetleyebilirim:
Kıtlık zihniyeti.
Görünen o ki, insanlar kıtlık olacağını sezdiklerinde
farklı davranıyorlar.
Bu şeyin ne olduğu çok da önemli değil --
ister zaman olsun, ister para veya yemek.
Hepiniz bu hissi biliyorsunuz,
yapacak çok işiniz olduğunda
veya yemek için işe ara verdiğinizde,
kan şekeriniz düşer.
Bu da dikkatinizi birdenbire eksikliklere kaydırır --
şimdi yemeniz gereken sandviçe,
beş dakika sonra başlayacak olan toplantıya
veya yarın ödenmesi gereken faturalara.
Yani uzun vadeli düşünceler yok olur.
Bunu bir kerede 10 tane ağır programı çalıştıran
yeni bir bilgisayarla kıyaslayabilirsiniz.
Gittikçe yavaşlar, yavaşlar ve hatalar yapar.
Nihayetinde donar --
kötü bir bilgisayar olduğu için değil,
aynı anda birçok şey yaptığı için.
Yoksulların problemi de aynısıdır.
Aptal oldukları için aptalca karar alıyor değiller,
bunun nedeni akılsızca kararlar almalarına neden olan
bir ortamda yaşıyor olmalarıdır.
O nedenle birden, yoksullukla mücadele programlarının çoğunun
neden işe yaramadığını anladım.
Örneğin, eğitim yatırımları çoğu kez tamamen etkisizdir.
Yoksulluk bilgi yoksunluğu değildir.
Para yönetimi eğitiminin etkinliği üzerine
en son yapılan 201 çalışmada
bunun hiçbir etkisi olmadığı sonucuna varılmış.
Şimdi, beni yanlış anlamayın--
burada yoksulların öğrenemediğini söylenmiyor --
mutlaka bir şeyler öğrenmiş olabilirler.
Ama bu yeterli değil.
Veya Profesör Shafir'in bana söylediği gibi,
"Bu, insana yüzmeyi öğretip de
onu fırtınalı bir denize atmaya benzer."
Hâlâ orada oturduğumu hatırlıyorum,
kafam karışmış bir hâlde.
Ve tüm bunları
yıllar önce hallebilecek olmamız beni afallattı.
Yani, bu psikologların karmaşık beyin taramalarına ihtiyacı yokmuş;
sadece çiftçilerin IQ'larına bakmaları yeterliymiş
ve üstelik IQ testleri yüzlerce yıl önce keşfedildi.
Aslında, daha önce yoksulluk psikolojisi hakkında okuduğumu fark ettim.
Yaşamış en büyük yazarlardan biri olan George Orwell,
1920'lerde yoksulluğu bizzat deneyimlemiş.
"Yoksulluk gerçeği geleceği yok eder."
diye yazmıştı o zamanlar.
Ve hayretle şunları söylemiş,
"Geliriniz belli bir seviyenin altına düşer düşmez
insanların kendilerinde
size vaaz verme veya sizin adınıza dua etme hakkını bulmaları çok ilginç."
Bu kelimelerin her biri günümüzde de yankılanıyor.
Büyük soru, tabii ki:
Ne yapılabilir?
Modern iktisatçıların elinde birkaç çözüm var.
Yoksullara evrak işlerinde yardımcı olabilir
veya fatura ödemelerini hatırlatmak için mesaj gönderebilirdik.
Bu tip çözümler modern politikacılar arasında son derece popüler,
çoğunlukla nedeni,
neredeyse hiç maliyeti olmaması.
Bence bu çözümler, semptomları tedavi ettiğimiz
ancak altta yatan nedeni görmezden geldiğimiz
bu çağın bir sembolüdür.
Ben de merak ediyorum:
Neden sadece yoksulların yaşam şartlarını değiştirmiyoruz?
Veya bilgisayar benzetmemize dönersek:
Problemi hafıza ekleyerek kolayca çözebilecekken
neden yazılımla oyalanıp duruyoruz?
Bu noktada, Profesör Shafir boş bir bakışla cevap verdi.
Ve birkaç saniye sonra, şöyle dedi:
"Anladım.
Yani, yoksulluğu bitirmek için sadece yoksullara elden para vermek
istediğini söylüyorsun.
Tabii, bu harika olurdu.
Ama korkarım ki Amsterdam'daki
sol siyaset cinsi
ABD'de yok."
Peki bu gerçekten çağdışı, sol eğilimli bir fikir mi?
Tarihin önde gelen düşünürlerinden biri tarafından
teklif edilen eski bir plan okuduğumu hatırlıyorum.
Filozof Thomas More bunu ilk olarak 500 yıl önce
"Ütopya" kitabında ima etmişti.
Ve onun taraftarları, yelpazeyi
sivil hakları savunucusu Martin Luther King'den
ekonomist Milton Friedman'a doğru soldan sağa çevirdi.
Ve çok müthiş basit bir fikir:
Temel gelir garantisi.
Bu nedir?
Çok kolay.
Temel ihtiyaçlarınızı ödemeye yetecek aylık bir hibe:
Yiyecek, barınma, eğitim.
Hiçbir koşul yok,
yani kimse size bunun için ne yapacağınızı söylemeyecek
ve kimse bununla ne yapacağınızı söylemeyecek.
Temel gelir bir lütuf değil, bir haktır.
Utanç verici bir şey değildir.
Yoksulluğun gerçek doğasını öğrendikçe,
merak etmeden duramadım:
Hepimizin beklediği fikir bu muydu?
Bu kadar kolay olabilir miydi?
Ve bunu takip eden üç yıl içinde,
temel gelir hakkında bulabildiğim her şeyi okudum.
Dünya çapında yapılan
düzinelerce deneyi araştırdım
ve bunu başararak yoksulluğun kökünü kurutan bir kasabayla karşılaşmam
çok uzun sürmedi.
Ama sonra...
neredeyse herkes bunu unutmuş.
Bu hikâye Dauphin, Kanada'da başlıyor.
1974 yılında, bu küçük kasabadaki herkese temel gelir garantisi verilerek
kimsenin yoksulluk sınırı altında kalmayacağı garantilenmiş.
Deneyin başlangıcında,
bir araştırmacılar ordusu kasabaya hücum etmiş.
Dört yıl, her şey iyiymiş.
Ama sonra seçimle yeni bir hükûmet iktidara gelmiş
ve yeni Kanada kabinesi pahalı deneyi çok anlamlı bulmamış.
O yüzden, sonucu analiz etmek için yeterli para kalmadığı anlaşılınca
araştırmacılar dosyalarını 2.000 kadar kutu ile götürmeye karar vermişler.
25 yıl geçti
ve Kanadalı Profesör Evelyn Forget
kayıtları buldu.
Üç yıl boyunca, verileri her türlü istatistiksel analize tabi tuttu
ve ne denediyse
sonuçlar her seferinde aynıydı:
Deney ses getiren bir başarı olmuştu.
Evelyn Forget Dauphin'de insanların
daha varlıklı olmalarının yanında
daha zeki ve sağlıklı olduklarını keşfetti.
Çocukların okul performansı ciddi anlamda gelişmişti.
Hastaneye yatma oranı yüzde 8,5 kadar düşmüştü.
Ev içi şiddet olayları azalmıştı,
aynı şekilde ruh sağlığı şikâyetleri de.
Ve insanlar işlerinden ayrılmamıştı.
Daha az çalışan tek kesim yeni anneler ve öğrencilerdi --
okulda uzun süre kaldıkları için.
Benzer sonuçlar
ABD'den Hindistan'a kadar dünya çapında yapılan
sayısız diğer deneyler de görüldü.
Yani...
şunları öğrendim.
Konu yoksulluk olunca,
biz, zenginler, her şeyin en iyisini biliyormuş gibi yapmayı bırakmalıyız.
Hiç karşılaşmadığımız bu yoksul insanlara
ayakkabı ve oyuncak ayı göndermeyi bırakmalıyız.
Ataerkil bürokrat endüstrisinden kurtulmalı
ve gelirlerini yardım etmeleri gereken
yoksullara teslim etmeliyiz.
(Alkışlar)
Çünkü, yani, para meselesinin harika tarafı, insanların parayı
kendinden menkul uzmanların ihtiyaçları olduğunu düşündükleri şeyler yerine,
ihtiyaçlarını almak için kullanabilmesidir.
Şimdi, kaç tane parlak bilim adamı ve girişimci ve yazarın
-George Orwell gibi-
yokluk içinde yitip gittiğini düşünün.
Kati olarak yoksulluktan kurtulsak
ne kadar enerji ve yeteneği salıvereceğimizi hayal edin.
Bence temel gelir, insanlar için risk sermayesi gibi çalışırdı.
Ve bunu yapmadan edemezdik,
çünkü yoksulluk çok masraflı.
Örneğin, ABD'deki çocuk yoksulluğunun maliyetine bakın.
Yüksek sağlık harcamaları, yüksek oranda okulu bırakma
ve daha fazla suç, tahmini her yıl
500 milyar dolara mal oluyor.
Bu inanılmaz bir insan potansiyeli israfı.
Ama göz ardı edilen konuya gelelim.
Temel gelir garantisini nasıl karşılayabiliriz?
Aslında, düşündüğünüzden çok daha ucuz.
Dauphin'de bunu negatif gelir vergisi ile finanse ettiler.
Bu da demek oluyor ki,
yoksulluk sınırı altına indiğiniz anda geliriniz dolduruluyor.
Ve bu senaryoda,
iktisatçılarımızın en iyi tahminlerine göre,
net 175 milyarlık maliyet ile --
ABD ordusu harcamalarının çeyreği, GSMH'nın yüzde biri --
tüm fakirleştirilmiş Amerikalıları yoksulluk sınırı üstüne çekebilirsiniz.
Aslında yoksulluğun kökünü kazıyabilirdiniz.
Şimdi, amacımız bu olmalıdır.
(Alkışlar)
Küçük düşüncelerin ve azıcık itelemelerin zamanı geçti.
Radikal, yeni fikirlerin zamanının geldiğine ve temel gelirin
bir politikadan çok daha fazlası olduğuna gerçekten inanıyorum.
Bu ayrıca işin aslında ne olduğunu yeni baştan düşünmektir.
Ve bu bağlamda,
sadece yoksulu değil,
ayrıca bizleri de özgürleştirecek.
Günümüzde, milyonlarca insan işlerinin
çok az anlamı veya önemi olduğunu hissediyor.
142 ülkede, 230.000 işçiyle yapılan
yeni bir anket,
işçilerin sadece %13'ünün işinden memnun olduğunu gösteriyor.
Ve başka bir ankete göre, İngiliz işçilerin %37 kadarı
olmasa da olur işlerde çalıştıklarını düşünüyor.
Brad Pitt'in "Dövüş Kulübü"nde dediği gibi:
"İhtiyacımız olmayan şeyleri alabilelim diye nefret ettiğimiz işlerde çalışıyoruz"
(Gülüşmeler)
Şimdi, beni yanlış anlamayın.
Burada öğretmenler, çöpçüler ve bakıcılardan
bahsetmiyorum.
Eğer çalışmayı bırakırlarsa,
başımız belaya girer.
Paralarını ağ toplumunda yıkıcı işbirliğinin
katma değeri hakkında
beyin fırtınası yaparak kazanan
çok iyi özgeçmişleri olan tüm o yüksek maaşlı profesyoneller
hakkında konuşuyorum.
(Gülüşmeler)
(Alkışlar)
Veya bunun gibi bir şey.
Çocuklarımıza "hayatlarını kazanmaları" gerektiğini söyleyerek
ne kadar yeteneği heba ediyoruz bir düşünün.
Facebook'ta çalışan matematik dahisinin birkaç yıl önce yakındığı şeyi düşünün:
"Neslimin en iyi kafaları
insanları nasıl reklamlara tıklatabiliriz diye düşünüyor."
Ben bir tarihçiyim.
Ve eğer tarih bize bir şey öğretmişse,
o da işlerin farklı olabileceğidir.
Şu anda toplumumuzu ve
ekonomiyi yapılandırma şeklimiz açısından kaçınılmaz olan bir şey yok.
Fikirler dünyayı değiştirebilir ve değiştiriyor da.
Ve bence, özellikle son birkaç yıldır,
fazlasıyla aşikâr olan şey
mevcut duruma bağlı kalamayacağımız --
yeni fikirlere ihtiyacımız var.
Artan eşitsizlik, yabancı düşmanlığı ve iklim değişiminin getireceği
gelecek hakkında
birçoğunuzun
kötümser olabileceğini biliyorum.
Ama neye karşı olduğumuzu bilmek yeterli değil.
Ayrıca bir amacımız olmalı.
Martin Luther King şöyle demedi: "Bir kâbusum var."
(Gülüşmeler)
Onun bir hayali vardı.
(Alkışlar)
Evet ...
işte benim hayalim:
İşinizin değerinin
maaşınızın çokluğuyla değil,
yaydığınız mutluluk ve
kazandırdığınız değerle ölçüleceği
bir geleceğe inanıyorum.
Amacı sizi faydasız bir işe değil,
güzel yaşanacak bir hayata hazırlayan eğitimin olduğu
bir geleceğe inanıyorum.
Yoksulluk olmadan var olmanın
bir ayrıcalık değil, hepimizin hak ettiği bir hak olduğu
bir geleceğe inanıyorum.
Ve işte buradayız.
İşte buradayız.
Araştırma elimizde, kanıt elimizde
ve araçlar elimizde.
Şimdi, Thomas More'un temel gelir hakkında yazmasından 500 yıl sonra
ve George Orwell'in yoksulluğun gerçek doğasını keşfetmesinden 100 yıl sonra
hepimiz dünya görüşümüzü değiştirmeliyiz,
çünkü yoksulluk bir karakter eksikliği değildir.
Yoksulluk nakit eksikliğidir.
Teşekkür ederim.
(Alkışlar)