Cuộc Cách mạng Pháp có liên quan gì
tới việc NASA vô tình phá hủy một vệ tinh trị giá 200 triệu đo
trên bề mặt sao Hỏa?
Thật ra là hoàn toàn liên quan.
Vụ va chạm này xảy ra bởi một sai sót
trong việc chuyển đổi giữa hai hệ thống đo lường,
hệ thống đo lường của Mỹ
và hệ thống chuẩn quốc tế S.I, hay là đơn vị mét.
Vậy nó có liên quan gì đến cuộc Cách mạng Pháp?
Ta hãy cùng giải thích.
Theo hầu hết ghi chép của lịch sử loài người,
đơn vị giống như cân nặng hạt thóc hay độ dài bàn tay, nó không chính xác
và không ở đâu giống nhau cả.
Và ở mỗi vùng không chỉ sử dụng hệ thống đo lường khác nhau,
mà hệ thống chữ số cũng hoàn toàn khác biệt.
Vào cuối thời Trung Cổ, hệ thống thập phân của Hindu-Arập
đã gần như thay thế chữ số La Mã và phân số tại châu Âu,
nhưng nỗ lực của các học giả như John Wilkins để tạo quy chuẩn
cho phép đo lường trong hệ thập phân
không được thành công cho lắm.
Với 1/4 triệu đơn vị khác nhau tính riêng Pháp,
bất kỳ thay đổi tổng thể nào cũng đòi hỏi một biến cố lớn.
Và vào năm 1789, biến cố đó đã diễn ra.
Lãnh đạo của cuộc cách mạng Pháp đã không chỉ lật đổ nền quân chủ.
Họ quyết tâm làm thay đổi bộ mặt của toàn xã hội
dựa vào những quy định của Thời kì Khai sáng.
Khi chính phủ mới nắm quyền lực,
Viện Khoa học đã họp lại và sửa đổi hệ thống đo lường.
Những tiêu chuẩn cũ dựa trên độc đoán của chính quyền hay truyền thống địa phương.
bị thay thế bởi các quan hệ toán học và tự nhiên.
Ví dụ, từ mét, là chữ cổ Hy Lạp mang nghĩa đo lường,
được định nghĩa bằng 1/10 triệu khoảng cách giữa Xích đạo và Cực Bắc.
Hệ đo lường mét mới, theo nhận xét của Marquis de Condorcet,
"Cho mọi người, mọi thời điểm."
Chuẩn hóa đo lường mang lợi thế chính trị tới
cho những người cách mạng.
Địa chủ không còn có thể gian dối bằng đơn vị cũ để thu tô từ dân thường,
trong khi chính phủ thu thuế hiệu quả hơn.
Và sử dụng Lịch Cộng Hòa mới có 10 ngày một tuần
giảm quyền lực nhà thờ bằng cách bỏ ngày Chúa nhật.
Đưa hệ thống mới vào sử dụng không dễ dàng gì.
Thậm chí còn hơi lộn xộn nữa.
Ban đầu, mọi người sử dụng đơn vị mới và cũ cùng lúc với nhau,
rồi Lịch Cộng Hòa cũng bị bãi bỏ.
Khi Napoleon Bonaparte lên nắm quyền,
ông cho phép tiểu thương sử dụng hệ đo lường truyền thống
tinh chỉnh qua hệ mét.
Những hệ mét được làm chuẩn cho đo lường nói chung,
và nó lan rộng khắp châu lục, từ biên giới Pháp trở ra.
Đế chế Napoleon chỉ kéo dài tám năm,
Nhưng di sản của nó tồn tại lâu hơn rất nhiều.
Vài quốc gia Châu Âu quay về sử dụng hệ đo lường cũ khi giành độc lập.
Các nước khác nhận ra giá trị của chuẩn hóa
trong kỷ nguyên giao thương toàn cầu.
Sau khi Bồ Đào Nha và Hà Lan tự nguyện chuyển sang dùng hệ mét,
các quốc gia khác noi theo,
khi thuộc địa dân chủ mang hệ mét đi khắp thế giới.
Là đối thủ chính của Pháp,
Anh từ chối ý tưởng cấp tiến đó và giữ nguyên hệ đo lường cũ.
Nhưng hai thế kỉ sau đó, Đế Quốc Anh dần chuyển mình,
chấp thuận hệ mét như một hệ đo lường phụ
trước khi tiến tới công nhận chính thức.
Dù sao, sự thay đổi này tới quá trễ cho 13 quốc gia thuộc địa
đã giành độc lập trước đó.
Hoa Kỳ mắc kẹt với hệ đo lường Anh từ quá khứ thuộc địa
và cho tới nay là một trong ba quốc gia duy nhất
không hoàn toàn sử dụng hệ đo lường mét.
Mặc cho có nhiều lời kêu gọi chuyển đổi,
nhiều người Mỹ vẫn coi đơn vị như feet hay pounds dễ dùng hơn.
Nghịch lý là, một số coi hệ đo lường mét cấp tiến đó
như biểu tượng của sự đồng nhất toàn cầu.
Hơn thế nữa, hệ mét được dùng hầu như trong mọi ứng dụng khoa học và y học,
và nó liên tục tiến hóa theo những nguyên tắc cơ bản của mình.
Trong một thời gian dài
đơn vị đo chuẩn được xác định bởi những mẫu được thử bảo quản kĩ lưỡng.
Nhờ có công nghệ tiến bộ và sự chính xác,
những vật thể ít được tiếp cận và có độ dài không đáng tin cậy này
đang được thay thế bởi những chuẩn dựa trên những hằng số phổ quát,
như tốc độ ánh sáng.
Đơn vị đo chuẩn gắn liền với cuộc sống thường ngày của ta
tới mức khó mà thấy hết tầm quan trọng của nó với nhân loại.
Với nguồn gốc từ một cuộc cách mạng chính trị,
hệ mét là một phần không thể thiếu cho những cách mạng khoa học tới đây.