Θα μιλήσω για την εμπιστοσύνη
και θα ξεκινήσω υπενθυμίζοντάς σας
τις τυπικές απόψεις που έχουν οι άνθρωποι για την εμπιστοσύνη.
Νομίζω πως είναι τόσο κοινότυπες
που έχουν γίνει στερεότυπα της κοινωνίας μας.
Νομίζω πως υπάρχουν τρεις απόψεις.
Η πρώτη είναι ένας ισχυρισμός: «Υπάρχει μεγάλη κατάπτωση της εμπιστοσύνης»
και πιστεύεται ευρέως.
Η δεύτερη είναι ένας σκοπός: «Θα πρέπει να έχουμε περισσότερη εμπιστοσύνη».
Η τρίτη άποψη είναι ένα καθήκον: «Θα πρέπει να ξαναχτίσουμε την εμπιστοσύνη».
Νομίζω πως ο ισχυρισμός, ο στόχος και το καθήκον
είναι όλα παρεξηγημένα.
Αυτό που θα σας πω σήμερα
είναι μια διαφορετική ιστορία για έναν ισχυρισμό, έναν στόχο κι ένα καθήκον
που νομίζω πως βοηθούν περισσότερο στην κατανόηση αυτού του θέματος.
Καταρχήν ο ισχυρισμός: Γιατί οι άνθρωποι πιστεύουν πως έχει μειωθεί η εμπιστοσύνη;
Αν το σκεφτώ με βάση τα δικά μου στοιχεία,
δε γνωρίζω την απάντηση.
Τείνω να σκεφτώ πως ίσως μειώθηκε
σε κάποιες δραστηριότητες ή κάποιoυς θεσμούς
και ίσως αναπτύχθηκε σε άλλους.
Δεν έχω συνολική εικόνα.
Φυσικά, μπορώ να κοιτάξω τις σφυγμομετρήσεις
κι αυτές υποτίθεται πως είναι
η πηγή μιας πεποίθησης πως έχει μειωθεί η εμπιστοσύνη.
Όταν κοιτάζεις τις σφυγμομετρήσεις της κοινής γνώμης διαχρονικά,
δεν υπάρχουν αρκετές ενδείξεις γι' αυτό.
Δηλαδή, οι άνθρωποι που υπολείπονταν εμπιστοσύνης
πριν 20 χρόνια,
κυρίως δημοσιογράφοι και πολιτικοί, ακόμη υπολείπονται εμπιστοσύνης.
Κι όποιος τύγχανε της απολύτου εμπιστοσύνης πριν από 20 χρόνια
συνεχίζει κατά πολύ: δικαστές, νοσοκόμες.
Οι υπόλοιποι από εμάς βρισκόμαστε ενδιάμεσα
και παρεμπιπτόντως, ο μέσος άνθρωπος
βρίσκεται σχεδόν ακριβώς στη μέση.
Αλλά, είναι καλή απόδειξη αυτό;
Φυσικά αυτό που καταγράφουν οι δημοσκοπήσεις είναι γνώμες.
Τι άλλο μπορούν να καταγράψουν;
Κοιτάζουν τις γενικές στάσεις
τις οποίες οι άνθρωποι αναφέρουν όταν τους κάνουν συγκεκριμένες ερωτήσεις.
Εμπιστεύεστε τους πολιτικούς; Εμπιστεύεστε τους δασκάλους;
Αν κάποιος σας έλεγε: «Εμπιστεύεστε τους μανάβηδες;
Εμπιστεύεστε τους ψαράδες;
Εμπιστεύεστε τους δασκάλους Δημοτικού;»,
πιθανόν θα ξεκινούσατε λέγοντας: «Για ποιο θέμα;».
Και αυτή θα ήταν μία απολύτως λογική αντίδραση.
Όταν καταλαβαίνατε την απάντηση σ' αυτό, ίσως να λέγατε:
«Κάποιους απ' αυτούς τους εμπιστεύομαι και κάποιους άλλους όχι».
Είναι πολύ λογικό αυτό.
Εν συντομία, στην πραγματική μας ζωή,
ψάχνουμε να βρούμε την εμπιστοσύνη μ' έναν διαφοροποιημένο τρόπο.
Δεν κάνουμε εικασίες ότι το επίπεδο εμπιστοσύνης
που θα έχουμε σε κάθε περίπτωση ενός συγκεκριμένου τύπου
υπαλλήλου ή αξιωματούχου ή τύπου ανθρώπου
πρόκειται να είναι ομοιόμορφο.
Για παράδειγμα, ίσως πω ότι σίγουρα εμπιστεύομαι
κάποια δασκάλα δημοτικού σχολείου που γνωρίζω
να διδάξει την πρώτη τάξη να διαβάζει,
αλλά σε καμία περίπτωση να οδηγήσει το μικρό σχολικό λεωφορείο.
Εξάλλου, ίσως ξέρω ότι δεν ήταν καλή οδηγός.
Εγώ μπορεί να εμπιστευτώ τον πιο πολυλογά φίλο μου
να κρατήσει τη ροή μιας συζήτησης
αλλά όχι -- αλλά ίσως όχι για να κρατήσει ένα μυστικό.
Απλό.
Έτσι, αν έχουμε τις αποδείξεις αυτές στη συνηθισμένη μας ζωή
σχετικά με τον τρόπο που διαφοροποιείται η εμπιστοσύνη,
γιατί κατά κάποιον τρόπο παρατάμε όλη αυτή την πληροφορία
όταν σκεφτόμαστε την εμπιστοσύνη πιο αφηρημένα;
Νομίζω ότι οι δημοσκοπήσεις είναι πολύ κακοί οδηγοί
για το επίπεδο της εμπιστοσύνης που πραγματικά υπάρχει,
επειδή προσπαθούν να εξαφανίσουν την ορθή κρίση
ώστε να έχουμε εμπιστοσύνη.
Δεύτερον, τι γίνεται με το στόχο;
Ο στόχος είναι να έχουμε περισσότερη εμπιστοσύνη.
Ειλικρινά, πιστεύω ότι αυτό είναι ένας ηλίθιος στόχος.
Δεν θα ήταν ο δικός μου στόχος.
Θα αποσκοπούσα να έχω περισσότερη εμπιστοσύνη στον αξιόπιστο
αλλά όχι στον αναξιόπιστο.
Πράγματι, στοχεύω θετικά στο να προσπαθώ να μην εμπιστεύομαι τον αναξιόπιστο.
Σκέφτομαι αυτούς που, για παράδειγμα,
τοποθέτησαν τις αποταμιεύσεις τους με τον πολύ εύστοχα ονομαζόμενο κύριο Μέιντοφ,
ο οποίος στη συνέχεια «την έκανε» με αυτές,
και τους σκέφτομαι και λέω, ναι,
υπερβολική εμπιστοσύνη.
Η περισσότερη εμπιστοσύνη δεν είναι ένας έξυπνος στόχος σε αυτή τη ζωή.
Η έξυπνα τοποθετημένη εμπιστοσύνη και η έξυπνη άρνηση αυτής
είναι ο κατάλληλος στόχος.
Μόλις το πει κάποιος αυτό, λέει, εντάξει,
δηλαδή αυτό που αρχικά έχει σημασία
δεν είναι η εμπιστοσύνη αλλά η αξιοπιστία.
Είναι το να κρίνεις πόσο αξιόπιστοι είναι οι άνθρωποι
σε συγκεκριμένα σημεία.
Νομίζω ότι η κρίση απαιτεί να εξετάσουμε τρία πράγματα.
Είναι άξιοι; Είναι ειλικρινείς; Είναι αξιόπιστοι;
Αν διαπιστώσουμε ότι ένα πρόσωπο είναι άξιο
όσον αφορά τα σχετικά θέματα,
και αξιόπιστο και τίμιο,
θα έχουμε έναν αρκετά καλό λόγο να τους εμπιστευτούμε
επειδή θα είναι αξιόπιστοι.
Αλλά αν, αντίθετα, είναι αναξιόπιστα, δεν θα το κάνουμε αυτό.
Έχω φίλους που είναι ικανοί και τίμιοι,
αλλά δεν θα τους εμπιστευόμουν να ρίξουν ένα γράμμα,
επειδή είναι ξεχασιάρηδες.
Έχω φίλους που είναι πολύ σίγουροι
ότι μπορούν να κάνουν ορισμένα πράγματα,
αλλά συνειδητοποιώ ότι υπερεκτιμούν την ίδια τους την ικανότητα.
Είμαι πολύ ευτυχής που λέω ότι δε νομίζω πως έχω πολλούς φίλους
που είναι μεν ικανοί κι αξιόπιστοι αλλά υπερβολικά ανέντιμοι.
(Γέλια)
Αν ναι, δεν το έχω εντοπίσει ακόμη.
Αλλά γι' αυτό ψάχνουμε βέβαια:
αξιοπιστία πάνω απ' την εμπιστοσύνη.
Η εμπιστοσύνη είναι η απάντηση.
Η αξιοπιστία είναι αυτό που πρέπει να κρίνουμε.
Και φυσικά, είναι δύσκολο.
Τις τελευταίες δεκαετίες, έχουμε προσπαθήσει να κατασκευάσουμε
συστήματα ευθύνης για όλα τα είδη των θεσμικών οργάνων,
των επαγγελματιών, των αξιωματούχων και ούτω καθεξής,
ώστε να είναι ευκολότερο να κρίνουμε την αξιοπιστία τους.
Πολλά απ' αυτά τα συστήματα έχουν την αντίθετη επίδραση.
Δε λειτουργούν όπως θα έπρεπε.
Θυμάμαι, μιλούσα με μια μαία που είπε:
«Βλέπετε, το πρόβλημα είναι ότι διαρκεί περισσότερο
να γίνει η γραφειοκρατική διαδικασία από το να ξεγεννήσεις το μωρό».
Σε όλον τον δημόσιο βίο μας, τη θεσμική μας ζωή,
βρίσκουμε αυτό το πρόβλημα,
ότι το σύστημα ευθύνης
που έχει ως στόχο να εξασφαλίσει την αξιοπιστία
και τα αποδεικτικά στοιχεία της αξιοπιστίας
στην πραγματικότητα κάνει το αντίθετο.
Αποσπά τους ανθρώπους που έχουν να κάνουν δύσκολα καθήκοντα,
όπως οι μαίες, από αυτά τα καθήκοντα
απαιτώντας από αυτούς να σημειώνουν κουτάκια, όπως λέμε.
Όλοι μπορείτε να δώσετε τα δικά σας παραδείγματα εδώ.
Αυτά λοιπόν για το στόχο.
Ο στόχος, νομίζω, είναι μεγαλύτερη αξιοπιστία,
κι αυτό θα είναι διαφορετικό
αν προσπαθούμε να είμαστε αξιόπιστοι
και να διαβιβάζουμε την αξιοπιστία μας σε άλλα άτομα,
κι αν προσπαθούμε να κρίνουμε αν άλλοι άνθρωποι
ή αξιωματούχοι ή πολιτικοί είναι αξιόπιστοι.
Δεν είναι εύκολο. Πρόκειται για κριτική σκέψη, και η απλή αντίδραση,
οι στάσεις δεν επαρκούν εδώ.
Τρίτον, το καθήκον.
Το κάλεσμα του καθήκοντος της αποκατάστασης της εμπιστοσύνης, νομίζω,
πως θα πάει επίσης τα πράγματα προς τα πίσω.
Σημαίνει ότι εσείς και εγώ πρέπει ν' αποκαταστήσουμε το κλίμα εμπιστοσύνης.
Αυτό μπορούμε να το κάνουμε για τους εαυτούς μας.
Μπορούμε να αναδομήσουμε ένα κομμάτι της αξιοπιστίας.
Μπορεί να γίνει με δύο ανθρώπους μαζί που προσπαθουν να βελτιώσουν την εμπιστοσύνη.
Αλλά η εμπιστοσύνη, στο τέλος, είναι χαρακτηριστική
επειδή δίνεται από άλλους ανθρώπους.
Δεν μπορείτε να ανοικοδομήσετε τι σας δίνουν οι άλλοι άνθρωποι.
Θα πρέπει να τους δώσετε τη βάση
για να σας δώσουν την εμπιστοσύνη τους.
Έτσι, νομίζω, πρέπει να είστε αξιόπιστοι.
Φυσικά αυτό, σημβαίνει επειδή δεν μπορείτε να κοροϊδεύετε
όλους τους ανθρώπους συνεχώς, συνήθως.
Αλλά επίσης πρέπει να διαθέτετε αποδείξεις
ότι είστε αξιόπιστοι.
Πώς το κάνουμε αυτό;
Καθημερινά, γίνεται παντού
απ' τους απλούς ανθρώπους, από αξιωματούχους, οργανισμούς,
με αρκετά αποτελεσματικό τρόπο.
Επιτρέψτε μου να σας δώσω ένα απλό εμπορικό παράδειγμα.
Το κατάστημα όπου αγοράζω τις κάλτσες μου λέει ότι μπορώ να τις επιστρέψω
και δεν θα κάνουν καθόλου ερωτήσεις.
Τις παίρνουν πίσω και μου δίνουν τα χρήματα
ή να μου δίνουν το ζευγάρι κάλτσες στο χρώμα που ήθελα.
Υπέροχο! Εγώ τους εμπιστεύομαι
επειδή έκαναν τον εαυτό τους ευάλωτο για μένα.
Νομίζω ότι υπάρχει ένα μεγάλο μάθημα σε αυτό.
Εάν κάνετε τον εαυτό σας ευάλωτο στην άλλη πλευρά,
τότε αυτό αποτελεί πολύ καλή απόδειξη ότι είστε αξιόπιστοι
κι έχετε αυτοπεποίθηση σε αυτό που λέτε.
Έτσι στο τέλος, νομίζω, αυτό στο οποίο στοχεύουμε
δεν είναι πολύ δύσκολο να φανεί.
Πρόκειται για τις σχέσεις στις οποίες οι άνθρωποι είναι αξιόπιστοι
και μπορούν να κρίνουν πότε και πώς το άλλο πρόσωπο
είναι αξιόπιστο.
Έτσι το ηθικό δίδαγμα όλων αυτών είναι
ότι χρειάζεται να συλλογιζόμαστε πολύ λιγότερο την εμπιστοσύνη,
πόσο μάλλον τις στάσεις της εμπιστοσύνης
που εντοπίζονται λανθασμένα ή μη από σφυγμομετρήσεις της κοινής γνώμης,
[να συλλογιζόμαστε] πολύ περισσότερο το να είμαστε αξιόπιστοι
και πώς να δίνουμε στους ανθρώπους επαρκείς, χρήσιμες
κι απλές απόδειξεις ότι είμαστε αξιόπιστοι.
Ευχαριστώ.
(Χειροκρότημα)