Bugün sizlere Tahlequah adında bir orkadan söz etmek istiyorum.
Tahlequah, araştırmacılar tarafından J35 olarak da tanımlanıyor
çünkü Salish Denizi'nin J sürüsüyle yüzüyor.
Buralar Brisith Columbia ve Washington eyaleti kıyıları.
Geçen yıl, Temmuz 2018'de
17 aylık hamileydi
ve araştırmacılar oldukça heyecanlıydı
çünkü üç yıl boyunca burada doğan hiçbir bebek hayatta kalamamıştı.
Orkalar aynı zamanda katil balina olarak bilinirler.
Son derece sosyal ve bir o kadar zeki canlılardır.
Araştırmacılar, bu canlıların davranışlarıyla yakından ilgilenirler
çünkü orkalar sosyal çevrelerinde huylarını, bilgilerini
ve hatta sevgilerini paylaşırlar.
Okyanuslarda gerçek bir kültür alanı yaratırlar.
Ancak bu sürü tehlike altında.
Orkaların beslendiği Kral Somon türü o bölgede çok azaldı ve kirlilik de arttı.
Ama Tahlequah, 24 Temmuz'da bir dişi yavru dünyaya getirdi
ve bu gelişme araştırmacıları fazlasıyla heyecanlandırdı.
Ancak ne yazık ki aynı gün içinde doğumundan kısa süre sonra bu yavru öldü.
Sonrasında yaşananlar dünya çapında hayvanseverleri şok etti.
Tahlequah, yavrusunu suda yok olmaya terk edemedi.
Onu üstünde taşıdı ve onunla birlikte yüzdü.
Üzerinden düştüğünde dalıp onu kurtardı
ve bunu yapabilmek için çetin akıntılarla mücadele etti.
Bu davranışa 17 gün boyunca devam etti
ve bu sürede 1600 kilometreden daha fazla yüzdü.
Bu noktada yavrusunu sulara bıraktı.
Bugün Tahlequah, J sürüsüyle birilikte yüzüyor
ancak yaşadığı keder beni hâlâ etkiliyor.
Keder, burada kullanılacak doğru bir tabir bence.
Böyle düşünüyorum çünkü birçok hayvan ölünün ardından yas tutuyor.
Bu ölü, arkadaşları, eşleri ya da akrabaları olabilir.
Çünkü bu gözle görülebilen davranış ipuçları
bize hayvanların duygusal durumlarıyla ilgili bir şeyler söylüyor.
Son yedi yıldır hayvanların yaşadığı keder örneklerini toplamaya çalıştım;
kuşlarda, memelilerde, evcil hayvanlarda ve vahşi hayvanlarda.
Hayvanların yaşadığı kederin gerçek olduğuna inanıyorum.
Bunu bu şekilde söylüyorum çünkü bilmenizi isterim ki,
her bilim insanı benimle aynı fikirde değil.
Bence bunun bir nedeni "i" ile başlayan bir kelime:
insan biçimcilik.
Tarihsel olarak bakarsak bu kelime
hayvanların duygularını anlama konusunda caydırıcı oldu.
İnsan biçimcilik, kendi kapasitemizi ya da duygularımızı
hayvanlara yansıtmamız anlamına geliyor.
Büyük ihtimalle hepimiz buna bir örnek verebiliriz.
Mesela arkadaşımız "Kedim söylediğim her şeyi anlıyor." diyebilir
veya "Köpeğim çok tatlı.
Bu sabah bahçede bir sincap kovaladı ve oyun oynamak istediğini hemen anladım."
Tamam, bu olabilir
ama olmayabilir de.
Bu tarz iddialara şüpheci yaklaşırım
ama hayvanların kederi farklı bir şey
çünkü biz burada hayvanların aklını okumaya çalışmıyoruz.
Görülebilir davranışlardan ipucu yakalayıp
anlamı olan bir şeye dönüştürmeye çalışıyoruz.
Doğru, bilim insanları çoğu zaman bana tepki gösterip şöyle diyorlar:
"Bu hayvan sadece stresli olabilir
veya rutini bozulduğu için kafası karışmıştır."
Ancak bu insan biçimcilik konusunun yarattığı gereksiz telaş
temel bir noktayı kaçırmamıza neden oluyor.
Hayvanlar birbirlerini gerçekten önemsiyor ve hatta belki seviyorlar.
Böyle olduğunda da ölüm karşısında hayatta kalanın canı yanıyor.
Şununla bir yüzleşelim:
Evrimsel devamlılığı reddedersek kendimizdeki sevgiden mahrum kalırız.
Yani evet, hayvanların yas tuttuğuna inanıyorum
ve eğer bunu görebilirsek
bu dünyayı hayvanlar için daha güzel ve iyi bir yer hâline getirebiliriz.
O yüzden bu konuyla ilgili birkaç şey daha anlatmak istiyorum.
Kenya'dan başlayacağım.
Burada Eleanor adında bir fil görüyorsunuz.
Eleanor bir gün bacaklarında yaralarla geldi ve yere yığıldı.
Sol tarafta da Grace adında başka bir dişi fil var.
Grace hemen Eleanor'un yanına gitti
ve hortumunu kullanarak onu tutup kaldırmaya çalıştı.
Başarılı da oldu
ancak Eleanor yine düştü.
Bu noktada Grace fark edilir derecede strese girdi.
ve Eleanor'un vücudunu dürtüp sesler çıkardı.
Eleanor yine düştü ve ne yazık ki öldü.
Sağ tarafta gördüğünüz başka bir aileden olan Maui.
Ölümünden sonra gelip cesedin başında bekledi.
Hiç uyumadı ve hatta stresten titredi.
Filleri inceleyen bilim insanları
yedi gün boyunca Eleanor'u izlediler.
O yedi günde beş farklı aileden filler gelip ziyarette bulundu.
Bazıları sadece merak etmişti
ama diğerlerinin sergilediği davranışların
yas tutmak olarak değerlendirilmesi gerektiğine inanıyorum.
Peki keder dışarıdan nasıl görünür?
Dediğim gibi stresten titremek olabilir.
Sosyal ortamlardan soyutlanmak olabilir,
bir hayvanın arkadaşlarından uzaklaşıp tek başına kalması gibi.
Düzgün beslenememek ya da uyuyamamak olabilir.
Bazen de depresif bir duruş ya da ses çıkarma olabilir.
Bu, bizim gibi araştırmacılar için
hayatta kalanın, ölümden önceki ve sonraki davranışlarını karşılaştırmada
oldukça faydalı olabilir
çünkü bu, davranış yorumumuzun kesinliğini artırır.
Bunu, Harper ve Kohl isimli iki ördekten bahsederek açıklayabilirim.
Şimdi de kuşlara geçtik.
Harper ve Kohl kaz ciğeri fabrikasında büyümüş ve onlara zalimce davranılmış.
Burası, kuşları zorla beslemesiyle de bilinir.
Bu, onların bedenlerine zarar verir ve psikolojilerini bozar.
Ama neyse ki New York'taki bir barınak tarafından kurtarıldılar.
Dört yıl boyunca iyileşme sürecinde tutuldular ve hemen arkadaş oldular.
Barınaktaki göle genellikle birlikte gittiler.
Daha sonra Kohl, bacaklarında dayanılmaz ağrılar duymaya başladı
ve barınak, Kohl'un insani şekilde ötenazi olması gerektiğini anladı.
Öyle de oldu.
Ancak sonra barınak görevlileri harika bir şey yaptı.
Kohl'un bedenini görmesi için Harper'ı getirdiler.
İlk başta arkadaşının bedenini dürttü.
Ama sonra onun bedeni üzerine yattı
ve orada öylece arkadaşıyla bir saatten fazla kaldı.
Sonraki haftalarda zor zamanlar yaşadı.
Daha önce Kohl ile gittiği göle gidiyor
ve kendine başka arkadaş istemiyordu.
İki ay içinde o da öldü.
Her yas tutan hayvanın aynı üzücü sonu yaşamadığını söylemekten memnunum.
Geçen yaz, kızım Sarah'ı ziyaret etmek için Boston'a gittim.
Eşim Charlie ile birlikteydim.
İşe biraz ara vermeye ihtiyacım vardı.
Ama yine de kendime yenik düştüm ve iş epostalarımı kontrol ettim.
Nasıl olduğunu bilirsiniz.
Hüzünlü bir eşek ile ilgili eposta olduğunu gördüm.
Antropolog olarak beklediğim bu değildi ama oradaydı ve okuduğuma memnun olmuştum.
Çünkü Lena adında bir eşek başka bir çiftlik barınağına getirilmişti,
Alberta, Kanada'da olana.
Oradaki tek eşek olması nedeniyle arkadaş edinmekte zorluk çekmişti.
Ama zamanla, kendinden büyük Jake isimli bir atla arkadaş olmuştu
ve üç yıl boyunca birbirlerinden ayrılmamışlardı.
Ancak epostanın gelme nedeni
32 yaşındaki Jake'in ağır hastalanması ve uyutulacak olmasıydı.
Yaşanan buydu.
Lena burada Jake'in mezarı üzerine duruyor.
Akşamları içeri girmek ve yemek yemek istemiyordu.
Su içmek için bile içeri girmek istemiyordu.
Mezarı eşeledi, stres yüzünden anırdı
ve orada öylece durdu.
Biz de konuşup beyin fırtınası yaptık.
Böyle bir hayvan için ne yapılır?
Zamanın rolünden, insanlardan göreceği ekstra sevgi ve nezaketten
ve ona yeni bir arkadaş kazandırmaktan bahsettik.
Onun gidişatını Ördek Harper'dan ayıran da aslında bu oldu.
Çünkü yeni bir arkadaş edindi.
Barınak da bize işlerin yolunda gittiğine dair geri bildirim verdi.
Bazen bilim insanları gözlemlerini hormonal analizlerle destekler.
Örneğin, Botswana'da bir grup bilim insanı
babunlardan dışkı örneği alıp iki farklı grubu karşılaştırmış.
İlk grup, bir yırtıcı saldırısı yaşamış
ve bu saldırıda kayıp vermiş dişilerden oluşuyormuş.
İkinci grup ise, bir yırtıcı saldırısı yaşamış
ancak kayıp vermemiş dişilerden oluşuyormuş.
Birinci grubun stres hormonları çok daha yüksek çıkmış.
Ancak olay şu:
Bilim insanları onlara "stresli babunlar" değil,
"yaslı babunlar" demişti.
Bunun nedeni bir dereceye kadar yaptıkları gözlemlerdi.
Örneğin, bu anne kız birbirlerine çok yakındı.
Sonra kız, bir aslan tarafından öldürüldü.
Anne, kendini bütün arkadaşlarından ve hazırlık süreçlerinden soyutlayıp
haftalarca tek başına kaldı.
Matemini yaşadı.
Sonra yavaş yavaş iyileşti.
Elimizde yaslı babunlar var.
Bilim bize bir gün yaslı arılarla ilgili bir şey söyleyecek mi?
Yas tutan kurbağalar duyacak mıyız?
Sanmıyorum çünkü bunun olması için
hayvanların birbirleriyle yakın ilişkide olmaları gerektiğini düşünüyorum.
Ayrıca durumun ve kişiliğin de önemli olduğunu biliyorum.
Yoldaşlarımız olan kedi ve köpeklerin yas tuttuklarını belgeledim.
Ama köpeği yas tutmuyor diye
son derece rahatsız olan bir kadınla da iletişime geçtim.
Bana "Evdeki ilk köpek öldü. İkinci köpek bu konuda umursamaz görünüyor.
Onun sorunu ne?" dedi.
(Gülüşmeler)
Kadını dinledikçe fark ettim ki bu köpek artık evdeki tek hayvan
ve bu onun için gayet iyi bir durum.
Bu yüzden durum önemli.
Hayvanlar ne olursa olsun tam olarak bizim gibi yas tutmayacak.
Bizde insan yaratıcılığı mevcut.
Biz yasımızı resimle ve dansla tutuyor hatta yazabiliyoruz.
Mekân ve zaman boyunca hiç tanımadığımız insanların yasını da tutabiliyoruz.
Bunu, Berlin'de Holokost Anıtı'nda çok güçlü bir şekilde hissetmiştim.
Hayvanlar tam olarak bizim gibi yas tutmuyor
ama bu, tuttukları yasın gerçek olmadığı anlamına gelmez.
Bu, gerçek ve acı verici
ve eğer istersek bunu görebiliriz.
Ben iki ebeveynimi de kaybettim.
Çok sevdiğim bir arkadaşımı genç yaşında AIDS yüzünden kaybettim.
Sanıyorum ki burada çoğunuz birilerini kaybettiniz
Dünya üzerinde seven ve yas tutan tek varlıklar olmadığımızı bilmekte
samimi bir teselli buluyorum.
Bunun önemli olduğunu düşünüyorum.
Ayrıca bunu bir adım öteye taşıyıp
hayvanların yas tuttuğu gerçeğini fark etmenin
daha iyi hissetmemize ve onlara daha iyi davranmamıza yardım edeceğini düşünüyorum.
Bu, Tahlequah ile gerçek oluyor
çünkü ABD ve Kanada, orkalara nasıl yardım edebileceklerini,
kral somonu nasıl kurtarabileceklerini,
su kirliliğinin önüne nasıl geçeceklerini yeniden konuşmaya başladı.
Eğer bu yasın gerçek olduğuna inanırsak
hayvanların başka birçok duyguyu hissetmelerinin olası olduğunu görürüz.
Neşe, üzüntü ve hatta umudu görebiliriz.
Eğer bunu yaparsak dünyayla ilgili farklı düşünmeye başlarız.
Örneğin orkalara bakar ve yas tuttuklarını,
hayatlarının farkında olduklarını biliyoruz deriz.
Böylece onları tema parklarındaki küçük havuzlara hapsetmekten
ve kendi eğlencemiz için onlara gösteri yaptırmaktan vazgeçeriz.
(Alkışlar)
Teşekkürler.
Fillere bakar ve yas tutuyorlar deriz.
Fil dişi avının ve yasa dışı avlanmanın önüne geçmek için çabalarımızı arttırırız.
(Alkışlar)
Teşekkürler.
Yaşayan en yakın akrabalarımıza, yani maymun ve apelere bakar
ve yas tuttuklarını, yaşamlarının farkında olduklarını biliriz.
Böylece her geçen yıl son derece zararlı biyomedikal deneyler için
hapsedilmeyi hak etmediklerini biliriz.
Biliyorsunuz
(Alkışlar)
Harper ve Kohl da bize bir şeyler anlattı.
Yediklerimizin hayvanların hayatını nasıl etkilediğini fark ettik sayelerinde.
Bu sadece ördek ciğeri değil; onlar sadece ördek değil.
Fabrika çiftliklerindeki domuzları, tavukları ve inekleri düşünebiliriz.
Hayvan hisleri konusundaki bilimsel araştırmalar gerçek.
Bu yüzden her bitkisel gıda seçimimizde
hayvanların çektiği acıları azaltmada katkımız olur.
(Alkışlar)
Yani evet, hayvanların yas tuttuğu gerçeğine inanıyorum.
Hayvanların sevdiği gerçeğine inanıyorum.
Bence biz insanların bu hayvanların sahibi olmadığımızı anlama vakti geldi.
Bunu gördüğümüz zaman
dünyayı, hayvanlar için çok daha iyi bir yere dönüştürme şansımız olur.
Bunu yaparken kim bilir, belki kendimizi de kurtarırız.
Çok teşekkür ederim.
(Alkışlar)
Teşekkürler. Teşekkür ederim.
(Alkışlar)