"Feromon" güçlü çağrışımları olan bir sözcük.
Akla seks, ayrılık, kontrolün yitirilmesi gibi şeyler getiriyor.
Sözcük olarak çok büyük bir öneme sahip.
Ama sadece 50 yıldır kulllanılıyor. 1959 yılında türetildi.
Günümüzde, bu sözcüğü internette aratacak olursanız,
-muhtemelen aratmışsınızdır-
karşınıza milyonlarca sonuç çıkar
ve karşınıza çıkan bu sitelerin neredeyse tamamı
arzu edilmenizi sağlayacak birşeyler satmaya çalışır
aşağı yukarı 10 dolar karşılığında.
Bu çok cazip bir fikir,
bahsettikleri moleküller
bilimsel gerçeklermiş gibi gelir.
Uzun uzun isimleri vardır;
androstenol, androstenon
androstenedione...
Bu böyle sürüp gider,
işin içine bir de beyaz laboratuvar önlükleri katılınca
aklınıza ister istemez, bunun arkasında
büyük bir bilimsel çalışma varmış gibi gelir.
Ama ne yazık ki bunlar aldatıcı bilimle desteklenen
içi boş iddialardan ibaret.
Asıl sorun, insan feromonu üzerinde
çalışan ve makaleleri önemli dergilerde
yayınlanan pekç ok
başarılı bilim insanı olmasına karşın
temelde
yapılan onca kapsamlı deneye rağmen
bunun arkasında bilimin bulunmaması.
Çünkü temeli bir sorunsala dayanmaktadır;
insanın ürettiği bütün kokular
sistematik bir biçimde incelenememiştir.
-ki binlerce molekülden bahsetmek mümkündür.
Memeli canlılar olarak bizler bir sürü koku salgılarız.
Hangi moleküllerin gerçekten feromon olduklarını
anlamaya yönelik hiçbir sistematik çalışma yapılmadı.
Sadece birkaç tanesi cımbızlanarak alınır
ve tüm bu deneyler bu çalışmalara dayandırılır,
fakat bu geçerli bir kanıt oluşturmaz.
Kokunun insanlar için
önemsiz olduğu anlamına gelmez bu.
Önemlidir ve konunun meraklısı çoktur,
onlardan biri de Napolyon'du.
Bilindiği üzere, belki anımsarsınız.
Savaşa giderken sevgilisi
İmparatoriçe Josephine'e bir mektup yazar,
"Sakın yıkanma. Eve dönüyorum." der.
(Gülüşmeler)
Yani, kendisi eve varmadan sevgilisinin
kokusunun bir zerresini dahi kaybetmek istemiyordu.
Günümüzde bazı internet siteleri
bu durumu tuhaflık olarak nitelendiriyor.
Öteki taraftan,
kendi kokumuzu gidermek için harcadığımız para kadar
bu kokuları parfüm şeklinde
satın almak için harcıyoruz.
Parfüm, işi milyon dolarlık bir pazar.
Konuşmanın geri kalanında sizlere
feromonların gerçekte ne olduklarını anlatmak ve
insanların niçin feromonlara sahip olması
gerektiğini açıklamak;
feromonlar hakkında doğru bilinen yanlışları göstermek
ve konuşmamın sonunda
izlememiz gereken yola dair umut veren
bir gelişmeden söz etmek istiyorum.
Antik Yunanlılar, köpeklerin
birbirlerine gizli mesajlar gönderdiklerini biliyorlardı.
Kızışan dişi köpek
kilometreler boyunca
gizli bir mesaj gönderiyordu;
bu mesaj sesle değil kokuyla iletiliyordu.
Dişi köpeğin kokusunu bir kumaş parçasına sürdüğünüzde
köpekler bu kumaşın peşinden koşarlardı.
Bu etkiyi bilen kişi için
asıl sorun
meolekülleri saptayamamaktı.
Kimyasal olduğu ortaya koyulamıyordu.
Bunun nedeni ise, elbette
bu hayvanların her birinin
çok küçük miktarlarda koku üretmesi
ve köpek örneğinde ise
erkek köpeklerin kokuyu alabilirken, insanların alamamasıdır.
1959 yılında Alman bir ekip,
bu melokülleri aramakla geçen 20 yılın ardından
ilk feromonu keşfedip saptayabildiler.
Buldukları molekül, ipek güvesinin seks feromonuydu.
Adolf Butenandt ve ekibinin bu tercihlerinin önemli bir gerekçesi vardı,
çünkü kimyasal analizi mümkün kılmak için
yarım milyon güveye ihtiyaçları vardı.
Feromon analizinin
nasıl yapılacağına ilişkin modeli yarattı.
Temelde sistematik bir yaklaşımla
yalnızca söz konusu molekülün
-bütün diğer moleküller hariç-
erkek güveleri uyardığını gösterdi.
Analizi, titizlikle yürüttü.
Molekülü sentezleyerek
sentez melokülü erkekler üzerinde denedi
böylece tepki vermelerini sağlayarak
molekülün oynadığı rolü gösterdi.
Daire kapanmış oluyordu.
İnsanlar üzerinde daha önce denenmeyen şey budur:
sistematik biçimde ortaya koyma.
Bu yeni kavram ile birlikte
yeni bir sözcük ihtiyacı doğdu,
bu sözcük "feromon" didi
ve aslında taşınan heyecan anlamına gelir,
bireyler arasında taşınan heyecan.
1959 yılından bu yana feromonlar
dişi ve erkek hayvanlar arasında
hayvanlar aleminin her köşesinde keşfedildi.
Su altında balıklar ve ıstakozlar
için de durum farklı değil.
Aklınıza gelen hemen her memeliye ait
bir feromon saptandı
ve tabi pek çok böcek de bunlara dahil.
Hayvanlar aleminin bir ucundan ötekine
feromonların var olduğunu artık biliyoruz.
Peki ya insanlar?
Öncelikle, tabi ki,
bizler de memeli canlılarız
ve memelilerin kokusu vardır.
Köpeği olan herkesin söyleyebileceği gibi,
biz de, onlar da kokarız.
Fakat insanların da feromonlara sahip olduklarını
düşünmemizin asıl nedeni
bizler büyürken meydana gelen değişiklikler.
Ergenlik çağındaki bireylere ait
bir odanın kokusu
çocuklara ait bir odanın kokusundan oldukça farklıdır.
Değişen nedir peki? Ergenlik, elbette.
Kasık bölgesinde ve
koltuk altlarındaki kıllanmalar başlar,
bu bölgelerdeki bezler salgılamaya başlar,
kokuda meydana gelen değişikliğin asıl sebebi budur.
Başka türlü bir memeli olsaydık,
ya da herhangi bir memeli,
şöyle derdik,
"Feromonlardan kaynaklanıyor olmalı,"
ve olaya daha doğru bakabilirdik.
Ancak bazı sorunlar var, asıl neden bu.
Bence insanlardaki feromonları
olması gerektiği kadar aramadık.
Bu konuda gerçekten sıkıntılar var.
Bunlardan ilki
biraz da şaşırtıcı.
Kültür hakkında.
Güveler, neyin koklanacak kadar iyi olduğunu
öğrenmezler, fakat insanlar öğrenir.
Yaklaşık dört yaşına gelinceye kadar
ne kadar kötü olursa olsun her koku
ilginç gelir.
Biliyorum, anne-babalarının başlıca görevi
çocukların kakalarına parmak sokmalarını engellemek,
ama koklaması her zaman güzeldir.
Zamanla neyin güzel olmadığını öğreniriz.
Bu arada neyin güzel olmadığını öğrenirken
öğrendiğimiz şeylerden bir tanesi de
neyin güzel olduğu.
Arkamda gördüğünüz peynir
İngiliz değilse de Britanya lezzeti.
Küflü mavi Stilton peyniri.
Farklı ülkelerden insanlar için bu peyniri sevmek akıl almaz birşey.
Her kültürün kendine özgü yiyecekleri
ve milli lezzetleri vardır.
İzlandalıysanız,
milli yiyeceğiniz
köpekbalığı eti olurdu.
Bütün bunlar sonradan edinilmiş damak tatlarıdır,
fakat neredeyse kimliği oluşturur.
Grubun bir parçası olduğunuzu gösterir.
İkincisi koku duyusudur.
Hepimizin benzersiz bir koku dünyası vardır,
aldığımız kokular bakımından
birbirinden tamamen farklı bir dünya duyumsarız.
Koku duyusu, şifresi en zor kırılan
duyu olmuştur.
Richard Axel ve Linda Buck'a
kokunun işleyişine ilişkin çalışmalar için verilen
Nobel Ödülü
henüz 2004'te sahibini bulabilmiştir.
Gerçekten zor bir konudur,
fakat özünde sinirler beyinden
burna ulaşırlar
ve burnun içinde dışarıdaki havaya doğru açılan
bu sinirler üzerinde reseptörler bulunur
ve koklama sırasında içeri giren koku molekülleri
bu reseptörlerle etkileşime girer
ve bağ kurulması durumunda sinire doğru bir sinyal gönderir
ve bu sinyal beyin tarafından algılanır.
Tek bir tür reseptörümüz yoktur.
Bir insanda yaklaşık
400 çeşit reseptör bulunur
ve reseptörlerin bir araya gelmesi sayesinde
beyin neyi kokladığını bilir
ve reseptörlerin tetiklediği sinir hücreleri
beyne tümleşik biçimde
mesajlar gönderir.
Ancak durum bu kadar basit değil,
çünkü 400 reseptörün herbiri
çeşitli varyasonlar halinde oldukları için
sahip olduğunuz varyasyona bağlı olarak
kişnişi, kişniş yaprağını veya bitkinin kendisini
ya hoş ve lezzetli birşey olarak
ya da sabun gibi duyumsayabilirsiniz.
Herbirimizin kendine ait koku dünyası vardır.
Bu durum, kokuyla ilgili yapılacak her türlü çalışmayı
karmaşık hale getirir.
Koltuk altlarını tartışmalıyız
Benimkiler gayet hoştur.
Size koklatmayacağım, elbette.
Fakat çoğu insan feromonları
işte burada arar.
Çok geçerli bir nedeni vardır;
büyük maymunların koltuk altları
karakteristik özellikleridir.
Diğer primatların koku bezleri
vücutlarının başka yerlerindedir.
Büyük maymunların koltuk altları
salgı bezleriyle kaplıdır.
Bunlar sürekli olarak muazzam ölçülerde
koku molekülleri üretirler.
Bezlerden salgılandıklarında
moleküller kokusuzdurlar
Kesinlikle kokmazlar.
Kıl örtüsünün üzerinde büyüyen
muhteşem bakteriler
bildiğimiz ve sevdiğimiz
kokuları üretirler.
Olur da kokunun azalmasını isterseniz
koltuk altındaki kılları almak
bakteri habitatını azaltmada
oldukça etkili bir yöntemdir
ve sonrasında çok daha uzun süre
daha az koktuklarını
görürsünüz.
Ama koltuk altı kıllarına odaklanmış olsak da,
Bence bu bir dereceye kadar çünkü bunlar insanlardan
örnek olarak isteyebileceğimiz en az utanç verici yer.
Aslında bir evrensel cinsellik feromonunu orada
aramamamız gerektiğinin başka bir sebebi var
ve çünkü dünya popülasyonunun yüzde 20'sinin
benimkisi gibi kokan koltukaltı kılı yok.
Ve bunlar Çin'den, Japonya'dan, Kore'den ve
kuzeydoğu Asya'nın başka bölgelerinden insanlar.
Onlar basitçe bakterilerin, her zaman koltukaltı kıllarının
karakteristiği olarak düşündüğümüz, etnik merkezli tarzda
kokuları üretmek için kullanmayı sevdikleri bu kokusuz
habercileri salgılamıyor.
Yani dünyanın yüzde 20'sine bu durum uymuyor.
Yani insan feromonlarını ararken
ne yapıyor olmalıyız?
Onlara sahip olduğumuza gerçekten ikna olmuş durumdayım.
Diğer memeli olan herkes gibi bizler de memeliyiz
ve muhtemelen biz de onlara sahibiz.
Ama yapmamız gereken şey
en başa geri dönmek
ve temel olarak bütün vücudumuza bakmak.
Ne kadar utanç verici olsa da,
araştırmamız ve kimsenin cesaret
edemediği ilk zamanlara geri dönmemiz gerekiyor.
Zor olacak,
utanç verici olacak fakat bakmamız gerekiyor.
Ayrıca Butenandt'ın ipekböceği güvesini incelerken
kullandığı fikirlere geri dönmemiz gerekiyor.
Geri dönüp, sistemli bir şekilde
üretilen bütün moleküllere bakmalıyız
ve hangilerinin gerçekten alakalı olduğuna çalışmalıyız.
Basitçe bir çift bulup "Onlar yapıyor" demek
yeterince iyi değil.
İddia ettiğimiz etkilere gerçekten sahip olduklarını
ispatlamak zorundayız.
Gerçekten çok etkilendiğim bir takım var.
Fransa'da bulunuyorlar ve bir önceki başarıları
tavşan memeli feromonunu tespit etmekti.
Şimdi dikkatlerini
bebek ve annelere çevirdiler.
Bu bir bebeğin annesinin göğsünden
süt emmesini gösteriyor.
Meme ucu bebeğin başı tarafından
tamamen kaplanmış durumda
ama siz okla gösterilen
beyaz damlacığı fark edeceksiniz
bu gözenekli salgı bezinden bir salgı.
Şimdi, hepimiz bunlara sahibiz, erkekler ve kadınlar
ve bunlar meme ucunun etrafındaki küçük çıkıntılar
ve eğer emziren bir kadınsanız
bunlar salgı salgılamaya başlar.
Bu çok ilginç bir salgılama.
Benoist Schaal ve takımının bu salgılamanın etkisinin
basit bir bioanalizin etkisi ile ne olabileceğini araştırmak için
geliştirmiş olduğu
basit bir test.
Bu uyuyan bir bebek
ve burnunun altına temiz bir cam çubuk yerleştirdik.
Bebek hiç ilgi göstermeden
uyumaya devam etti.
Ama eğer salgı bezlerinden salgı üreten
herhangi bir anneye gidersek
yani tanıma ile ilgili değil,
herhangi bir anneden olabilir,
salgıyı alırsak
ve şimdi bebeğin burnunun altına koyarsak,
çok farklı bir tepki alırız.
Bu bir eksperin hazza tepkisidir
ve ağzını açar
dilini dışarı çıkarır
ve emmeye başlar.
Şimdi, herhangi bir anneden olmasına rağmen,
gerçekten bir feromon olabilir.
Bu bireysel tanıma ile ilgili değil.
Herhangi bir anne yapacaktır.
Peki bu neden önemli,
basitçe çok ilginç olmasının dışında.
Çünkü kadınlar sahip oldukları gözenekli salgı bezleri
sayısı olarak çeşitlilik gösterir
ve bebeklerin emmeye başlama huzuru ile
kadının sahip olduğu gözenekli salgı bezi sayısı
arasında bir ilişki mevcut.
Kadın ne kadar fazla salgı üretirse
bebek de o kadar çabuk emecektir.
Eğer bir memeli iseniz,
hayatınızdaki en tehlikeli zaman
doğduktan sonraki ilk birkaç saattir.
İlk sütünüzü içmek zorundasınız
ve eğer içmezseniz, yaşayamazsınız.
Ölürsünüz.
Birçok bebek aslında ilk besinini almayı
zor bulsa da
çünkü doğru uyarıcıyı almıyorlar,
eğer o molekülün ne olduğunu belirleyebilirsek
ve Fransız takım çok temkinli
ama eğer molekülü belirleyebilirsek,
onu sentezleyebilirsek, böylece prematüre bebeklerin
emzirilmesi ve her bebeğin yaşamak için
daha iyi bir şansa
sahip olması anlamına gelir.
Yani tartışmak istediğim şey bu sistematik ve
gerçek bilimsel yaklaşımın feromonların
gerçekten anlaşılabilir bir hale gelebileceğinin
bir örneği.
O zaman her türlü medikal müdahale olabilir.
İnsanların şu anda bilmediğimiz
feromonlarla yaptığı
her türlü şey olabilir.
Hatırlamamız gereken şey ise
feromonlar sadece cinsellik ile ilgili değil.
Bir memelinin hayatıyla ilgili
olan her çeşit şey ile alakalı.
Yani daha ileri gidin ve daha fazlası için araştırın.
Bulunacak çok fazla şey var.
Çok teşekkür ederim.
(Alkışlar)