Burada anlatmak istediğim şey şu,
bu Kahn'ın da yüreğinin bir parçasıydı;
bir projede asıl önemli olanı nasıl keşfederiz?
Tıpkı bir insanda olduğu gibi, bir projenin eşsizliğini nasıl keşfederiz?
Çünkü bana öyle geliyor ki,
bu eşsizliği keşfetmek küreselleşmenin tüm gücüyle alakalı.
Bir yerin ve bir binadaki programın eşsizliğini bulmak, buradaki ana nokta.
Şimdi sizi Wichita, Kansas'a götüreyim.
Birkaç yıl önce, bu şehrin yanındaki bir alana
bir bilim müzesi yapmam istenmişti.
Bu alanın sırrının binayı nehrin bir parçası olarak yapmak olduğunu düşündüm.
Ne yazık ki alan nehirden McLean bulvarıyla ayrılmıştı.
O zaman şunu önerdim: "Haydi McLean'ın yönünü değiştirelim."
ve bu durum, aniden McLean savunucularını ortaya çıkardı.
(Gülüşmeler)
Bu yön değiştirme altı ay sürdü.
İnşaat komitesine gösterdiğim ilk görsel
Jaipur'daki bu Jantar Mantar gözlemeviydi.
Çünkü bir binayı, bilim binası yapan şeyden bahsettim.
Bu karmaşık, zengin ama yine de makul olan yapı
bana bilimle bağlantılı göründü
ve bir şekilde bilim inşa etmek, farklı ve eşsiz olmalı ve konuşulmalı.
Ayrıldıktan sonra yaptığım ilk taslak
"Şu kanalı keselim, bir ada oluşturalım ve bir ada binası yapalım."
Çok heyecanlanarak geri döndüm.
Bana bir tür umutsuzlukla bakıp dediler ki; "Ada mı?"
Bu bir adaydı eskiden, yani Ackerman Adası,
biz büyük buhran sırasında o kanalı iş sahası yaratmak için doldurmuştuk"
(Gülüşmeler)
Sonrasında süreç başladı ve dediler ki;
"Her şeyi adaya taşıyamazsın,
bazı kısımlar ana karada kalmalı
çünkü toplumumuza sırt çevirmek istemiyoruz."
Sonra bir tasarım oluşturdular, bir ada şekillendiren geçitler,
geçitlerin kenarlarından veya üstlerinden yürüyebilirdiniz.
Pek çok heyecan verici özelliği vardı.
Binalara kara tarafından girebilir,
geçitlerden manzaradaki oyun alanlarına geçebilirdiniz.
Eğer ucuza bir şey yapmak isterseniz köprüden geçitlerin üstüne çıkabilir,
sergileri izleyip mest olabilir,
geri dönüp girişe beş dolar ödeyebilirdiniz.
(Gülüşmeler)
Müşteri de mutlu olurdu, yani çoğunlukla mutlu olurdu.
çünkü bütçeyi 4 milyon dolar aşmıştık ama sonuçta mutluyduk.
Ancak benim işler hala kötüydü, öyleydi çünkü bu durum çok değişkendi.
Karmaşıktı ama bu karmaşıklıkta fazla değişken bir şeyler vardı.
Yani, bileşimsel bir karmaşıklık vardı.
Eğer söylediğimi yapmak zorunda olsaydım, örneğin, bir bilim binası,
kendi kendini üreten bir tür fikir de olmak zorundaydı.
Bir tür kendi kendini üreten geometri.
Bu bana bir fikir verdi, toroid şekilli geometri.
Karadaki binası için merkezi yer altında olan,
ada binası için de, gökyüzündeki merkezinde bir toroid.
Bilmeyenler için bir toroid,
bir donat veya anlayacağımız şekilde, simit şeklindedir.
Bu fikirden pek çok ama pek çok,
farklı plan ve olasılıklar ortaya çıktı,
planın kendisi sergilerle alakalı hale geldi.
Plan ile toroidal geometrinin kesişimini görüyorsunuz.
İşte sonunda bina, model bu.
Bütçe hakkında şikayetler olduğunda, dedim ki:
"Bu adayı yapmaya değer çünkü parayı yansımalarla ikiye katlayacaksınız."
İşte açıldığı şekliyle merkezi gören
ve merkezden de görülebilen haliyle bina.
Bisiklet yolları, binanın hemen yanından geçiyor.
Böylece nehri gezmeye gelenler de, sergiyi görüp binaya yakın olabilir.
Torodial geometri binada oldukça etkili oldu.
Binadaki tüm kirişler, tüm tabakalı ahşap ve aynı yarıçapa sahip.
Tüm beton duvarlar, kuvvete dayanıyor ve binayı destekliyor.
Binanın her bir parçası çalışıyor.
Hem gece hem de açılış gününde,
tepe camından gelen ışıkla aydınlatılan sergiler var.
1976'ya dönüyorum.
(Alkış)
1976'da burada kampüste gördüğünüz Kudüs'te Yad Vashem'deki Holokost müzesine
bir çocuk anıtı müzesi tasarlama teklifi aldım.
Bir bina yapmam istendi benden.
Bina için gereken tüm giydirme ve çizimle alakalı eserler bana verildi
ve çok rahatsız hissettim.
Aylarca üstünde çalıştım ama başaramadım.
Çünkü insanların tarihi müzelerden sıkılmış olduklarını düşündüm.
Bilgiye ve doğal olarak
bilgiyle dolu müzelere doymuşlardı.
Bu, onların durumu sindirememesine sebep olabilirdi.
Bu yüzden karşı bir teklif yaptım.
Dedim ki," Bina yok." orada bir mağara vardı.
Tepenin içine kaya boyunca inip, bir yeraltı odasına inen bir tünel açarız.
Zavallı çocuklarının fotoğraflarıyla dolu bir giriş salonu
ve daha sonra geniş bir alana girersiniz.
Ortada yanan tek bir mum var.
Yansıtıcı gözlükler sayesinde, sonsuzluk tüm yönlere yansır.
Alan boyunca yürürsünüz,
bir ses çocukların isimlerini, yaşlarını ve doğum yerlerini okur.
Bu ses altı ay boyunca tekrar etmez.
Sonra ışığa doğru, kuzeye ve hayata inersiniz.
Dediler ki, " İnsanlar bundan anlamaz,
bunun bir disko olduğunu düşünürler. Bunu yapamazsın."
Projeyi rafa kaldırdılar. 10 yıl boyunca öylece durdu.
Bir gün Los Angeles'tan
3 yaşındaki oğlunu Auschwitz'de kaybeden Abe Spiegel,
geldi, modeli gördü, bir çek yazdı ve 10 yıl sonra projeyi yaptırdı.
1998'den yıllar sonra
Kudüs'teki aylık gezilerimden birindeydim.
Dış işleri Bakanlığından bir telefon aldım,
diyorlardı ki; Punjab Valisi geldi, resmi bir gezi yapıyor.
Onu Yad Vashem'e çocukların anıtına götürdük,
çok etkilendi.
Mimarıyla tanışmak istiyor. Tel Aviv'e gelip onunla tanışır mısınız?
Gittim ve Vali Badal dedi ki;
Tıpkı siz Yahudiler gibi, biz Sihler de çok acılar çektik.
Bugün gördüğüm şeyden çok etkilendim.
Ulusal müzemizi halkımızın hikâyesini anlatacak şekilde inşa edeceğiz.
Buna başlamak üzereyiz.
Gelip sizin tasarlamanızı arzu ederim."
Çok da ciddiye almadığınız şeylerden biri.
Ancak iki hafta sonra,
Punjab'ın başkenti Chandigarh'ın hemen dışındaki bu kasabada,
kutsal kitapları Halsa'yı yazan
ve Sihlerin son gurusu olan Guru Gobind'in öldüğü kale
ve mabedin bulunduğu Anandpur Sahib'teydim.
Çalışmam lazımdı,
beni kasaba ve mabetten 9 kilometre uzakta bir yere götürdüler.
Ve dediler ki; "Seçtiğimiz yer burası."
Ben de "Bu hiç mantıklı değil.
Ziyaretçiler yüz binlerce,
kamyonlara ve otobüslere binmeyecekler.
Haydi kasabaya dönelim ve alana yürüyelim." dedim.
Ben tam şuraya, şu tepeye ve bu tepeye
inşaat ve kasabanın bütününe köprü yapmayı tavsiye ettim.
Yani işler Hindistan'da biraz daha kolay olduğundan, alan bir haftada satın alındı
ve çalışmaya başlamış olduk.
(Gülüşmeler)
Benim teklifim, su bahçelerinin akını
ve tümünü hisardan merkeze bağlamak için
müzeyi ikiye bölüp
bir tarafı geçici sergiler ile salon ve kütüphaneye,
diğer tarafı da sürekli değişen sergilere ayırmaktı.
Kumlu yamaçlarda yükselen yapılar da
beton ve kum taşından yapıldılar, tavanları ise paslanmaz çelik.
Güneye bakıyorlar ve mabedin gün ışığıyla aydınlanmasını sağlıyorlar.
Yayalar, bir taraftan diğerine çarprazlama gidiyorlar.
Ve siz, Himalayalar'dan gelip kalenin geleneğini uyandırırken,
kuzey taraftan geldiğinizde, kum yamaçlardaki taş işçiliğini görüyorsunuz.
Sonra oradan dört aylığına uzaklaştım.
Çığır açıcı bir şey olacaktı.
Geri döndüm, bak şu işe! Arkamda bıraktığım küçük model
alandaki halka açık sergi için on kat büyük olarak inşa edilmişti.
Hatta köprü de yapılmıştı.
(Gülüşmeler)
Çalışmanın çizimleriyle hem de!
Kutlamalar için yarım milyon kişi toplanmıştı,
Temel atma başlarken alanın içinde onları görebilirsiniz.
Bana Safdie Singh adı verildi. İşte bu da yapım aşaması.
1800 işçi çalışıyor ve iki yıl içinde bitecek.
Üç yıl önceki Yad Vashem'e geri dönüyorum, tüm bunlardan sonra,
Yad Vashem, tarihi müzeyi baştan aşağıya tekrar inşa etmeye karar verdi.
Çünkü Washington'daki katliam müzesi artık inşa edilmişti
ve bu müze bilgi açısından oldukça zengin.
Yad Vashem, bu noktada yılda 3 milyon ziyaretçiyle baş etmek zorunda.
Onlar dediler ki; "haydi müzeyi yeniden yapalım."
Ama tabii ki, Sihler size işi altın tabakta sunabilir.
Yahudiler ise biraz daha zor, uluslararası yarış,
evre bir, evre iki ve evre üç.
(Gülüşmeler)
Sonra yine, Washington binası boyutunda bir bina inşa etme görevi,
beni bir açıdan rahatsız etti.
4645 metrekare alan, hassas bir tepede olacak.
Biz de katliamın hikâyesini anlatmak için kapılarla dolu odalarla
biraz da benzer odaları olan galerilere de gideceğiz.
Teklifim dağ boyunca keserek ilerlemekti, bu benim ilk taslağımdı.
Tüm müzeyi dağ boyunca kesmek
dağın bir tarafından girip
diğer tarafından çıkmak
ve odalara dağ boyunca ışığı ulaştırmak.
İşte modeli görüyorsunuz:
bir resepsiyon binası ve yeraltı park yeri.
Bir köprü geçiyorsunuz, bu 18 metre yüksekliğindeki tepeyi
tam ortadan kesen ve kuzeye gittikçe
sağa doğru genişleyen odaya giriyorsunuz.
Bütün galeriler yer altında
ve giriş ışıklarını görüyorsunuz.
Gece vakti, sadece bu üçgenin üstünde bulunan
bir tepe camındaki bir sıra ışık dağı kesiyor.
Gezdiğiniz tüm galeriler,
yer altında kalıyor.
Kayalara gömülü odalar da bulunuyor.
Beton duvarlar, taşlar, olanak halinde de ışıklı bacaları olan doğal kayalar.
Bu aslında bir İspanyol madeni.
Ve bu maden, bir şekilde buradaki galerilere ilham kaynağı oldu.
Sonra, kuzeye doğru giderken açılıyor,
dağdan, ışıkların, şehrin
ve Kudüs'ün tepelerine haykırıyor.
İki aylığına çalıştığım bir projeyle konuşmamı bitirmek isterim.
Washington Barış Enstitüsünün, yani Amerikan Barış Enstitüsünün
karargâhından söz ediyorum.
Bu alan Lincoln Anıtı'nın etrafından seçildi.
Bunu, direkt olarak Virginia'dan gelen Roosevelt Köprüsü'nün girişinde
son bina olan alışveriş merkezinden görebilirsiniz.
Bu da bir yarışmaydı ve benim daha yeni başladığım bir şey.
Ancak biri, alanın eşsiz olduğunu fark etti.
Eğer Washington'da herhangi bir yerde olsaydı,
bir ofis binası, bir konferans salonu, barış müzakerelerinin yapıldığı bir yer
ve böyle şeyler, bu binanın olduğu her şey olurdu.
Ama onu alışveriş merkezi ve Lincoln Anıtı'nın yakınlarına koyma erdemiyle
bu yapı alışveriş merkezinde barışın sembolü haline geliyor.
Bu da mücadele edilecek pek çok kızışmayı beraberinde getirdi.
İlk taslak, binanın araştırmalarının yapılacağı konferans salonlarının
ve halka açık binanın olduğu pek çok alanı olduğunu gösterdi
çünkü bu müze barışı yaratmaya adanacak.
Bunlar yarışma için sunduğumuz çizimler.
Girişten itibaren ışık saçan alanları gösteren planlar.
Yapının, alışveriş merkezindeki yapılar dizisinde
oldukça saydam, davetkâr olduğunu görüyor ve içeri bakıyorsunuz.
Yeniden girdiğinizde, tüm yönlerden şehre bakıyorsunuz.
Bu binada hissettiğim şey, -Kundera'dan alıntılayarak-
var olmanın dayanılmaz hafifliği
ve hafiflik ile bir alakasının bulunduğudur.
Belirli bir dinamizm ve iyimserlik ile alakasının da bulunduğunu hissediyorum.
O olduğu yerde gelişmekte.
Belki de yeni malzemeler gerektiren,
tavanın nasıl hafif yapılacağı,
nasıl yarı saydam yapılacağı,
nasıl parlak olacağı,
ve nasıl değişken olmayacağı
ile ilgili çalışmalar,
işte burada bir yapıya nasıl bir düzen uygulanacağının
üç boyutta çalışılması demek.
Öylece değiştirebileceğiniz bir şey değil.
Çünkü belli bir tasarım sürecini durdurmuş olursunuz.
Ve öyle devam eder.
Bir şey söyleyerek bitirmek istiyorum.
(Alkış)
Söylediğim her şeyi "güzellik" kavramına bağlayarak bitirmek istiyorum.
Biliyorum, bugünlerde pek moda bir terim değil bu.
Mimarlık okullarında söylem olarak hiç moda değil.
Fakat tüm bunlar, bana o veya bu şekilde bir güzellik arayışı gibi geliyor.
Güzellik en temel uygunluk algısıdır.
1917 yılından, sevdiğim bir morfolog olan Theodore Cook'tan bir alıntım var.
"Güzellik insanlık demektir.
Doğal bir nesneye güzel deriz
çünkü o nesnenin şekil olarak birbirine uygunluğu
ile işlevin mükemmel gerçekleştirilmesini görürüz."
Ben buna amacın mükemmel gerçekleştirilmesi derdim.
Ancak, bir uygunluk türü olarak güzellik,
bize doğal ortamımızla alakalı tüm kuvvetler ile bizim insani çevremizin
bunun için gerçekleştirildiğini söyleyen bir şeydir.
Yirmi yıl önce, Richard ve benim beraber bulunduğumuz bir konferansta,
beni bugün bile etkileyen bir şiir yazdım.
"Gerçeği arayan güzelliği bulur. Güzelliği arayan kibri bulur.
Düzeni arayan tatmini bulur.
Tatmini arayan hayal kırıklığına uğrar.
Kendini emsallerinin hizmetkârı olarak gören,
kendini ifadenin neşesini bulur.
Kendini ifade etmeyi arayan kibrin çukuruna düşer.
Kibir doğaya uymaz.
Doğa, evrenin doğası ve insanın doğası sayesinde gerçeği arayacağız.
Gerçeği ararsak güzelliği bulacağız."
Çok teşekkür ederim.
(Alkış)